کاستی‌ها و نادرستی‌های دستور خط فرهنگستان

 

توضیح

(1) هر یک از مطالبی که پس از مقدمه­ی این نامه نویسنده آمده، دربر دارنده­ی سه بخش است:

بخش یکم، اشکال یا ایرادی است که نویسنده درباره­ی یکی از قواعد دستور خط فرهنگستان برای آن نهاد نوشته است.

بخش دوم، پاسخ فرهنگستان به آن اشکال یا ایراد است.

بخش سوم، پاسخ نویسنده به فرهنگستان است.

(2)نوشته­های فرهنگستان با شیوه­ی خط فرهنگستان، و نوشته­های نویسنده

برابر با «شیوه­نامه و املانامه­ی جامع خط فارسی» حروف چینی شده­اند.

(3)همه­ی شماره صفحه­های داده شده از کتاب «شیوه­­نامه و املانامه­ی جامع خط فارسی »[1] مربوط به چاپ اول این کتاب است.

(4) برای آن­که به همه­ی موارد مطرح شده در پاسخ­های فرهنگستان پاسخ دهم، بیش­تر پاسخ­ها را  به بندهایی تقسیم کرده و به هر بند پاسخ مناسب داده­ام.

آمار محتوای پاسخ­ها

 از آن­جاکه در بسیاری از پاسخ­های فرهنگستان (68بخش) نمی­توان تأیید یا رد ایرادهای بیان شده را به­روشنی دریافت، و برای آن­که بتوان درباره­ی این پاسخ­ها به جمع­بندی روشنی رسید؛ برای هر پاسخ، عنوانی به­شرح زیر در پرانتز آورده­ و درصد بسامد آن را نیز در جلوی آن نوشته­ام.

 تأیید کاستی/ نادرستی (7مورد=2/10درصد): فرهنگستان کاستی یا نادرستی مطرح شده در نامه­ را به­روشنی تأیید کرده است.

 رد کاستی یا نادرستی (11مورد=1/16درصد): فرهنگستان کاستی یا نادرستی مطرح شده در نامه­ را نپذیرفته است. البته نویسنده نیز پاسخ مناسب به رد فرهنگستان را داده، و داوری را بر عهده­ی بررسی کننده گذاشته

است.

 هم رد و هم تأیید (5مورد=3/7درصد): فرهنگستان کاستی یا نادرستی مطرح شده ­ را هم تأیید و هم رد کرده، یا بخشی از آن را تأیید و بخشی را رد کرده است.

 نه رد و نه تأیید (7مورد=2/10درصد): فرهنگستان کاستی یا نادرستی­ را نه تأیید و نه رد کرده است.

 توضیح بدون رد = تأیید (14مورد=5/20درصد): فرهنگستان علت وجود کاستی یا نادرستی را توضیح داده، و از آن­جا که دلیلی برای رد آن هم نیاورده آن را تأیید به­شمار آورده­ام.

 توضیح همراه با رد (6مورد=8/8درصد): فرهنگستان علت وجود کاستی یا نادرستی را توضیح داده، ولی آن را نپذیرفته است.

 ارجاع به فرهنگ املایی = تأیید (15مورد=22درصد):  پاسخ فرهنگستان این بوده  که این کاستی یا نادرستی مورد نظر، در کتاب «فرهنگ املایی » فرهنگستان  برطرف شده،  و از آن­جا که هر گونه پاسخ فرهنگستان به این دسته از کاستی­ها و نادرستی­ها، نخست مستلزم پذیرفتن کاستی یا نادرستی در کتاب «دستور خط» است، نویسنده آن را تأیید به­شمار آورده است.

 ایراد را پس می­گیرم (2مورد=9 /2درصد): ایراد بنده به فرهنگستان وارد نبوده و آن را پس گرفته­ام.

 بی­پاسخ (1مورد=4/1 درصد): فرهنگستان در این باره پاسخی نداده است.

 

جمع­بندی آمار محتوای پاسخ­ها

(1) اگر همه­ی موارد « تأیید کاستی/ نادرستی، نه رد و نه تأیید، توضیح بدون رد، و ارجاع به فرهنگ املایی» و نصف «هم رد و هم تأیید» را «تأیید» (مستقیم و غیر مستقیم) ایرادها به­شمار آوریم، جمع موارد تأیید شده از سوی فرهنگستان «5/45 مورد = 5/66 درصد» است.

(2) اگر همه­ی موارد « رد کاستی یا نادرستی، توضیح همراه با رد» و نصف « هم رد و هم تأیید» را  «رد» (مستقیم و غیر مستقیم) ایرادها بدانیم، جمع موارد رد شده «5/19 مورد = 5/28 درصد» است.

(3)«2مورد=9 /2درصد» ایرادها را پس گرفته­ام و« 1مورد=4/1 درصد» نیز از سوی فرهنگستان بی­پاسخ مانده است.

 

کاستی‎ها و نادرستی‎های دستور خط فارسی

     پاسخ­های فرهنگستان و پاسخنامه­ی نویسنده

1 ـ نادرستی

در صفحه‎ی 1 مقدمه، درباره‎ی خط فارسی بیان شده است که ”طبعاً چنین خطی باید قواعد و ضوابطی معلوم و مدوّن داشته باشد“، ولی در صفحه‎های 3 و 5 همین مقدمه، در چهار جا برای «سلیقه» ـ که با قاعده در تعارض است ـ جایگاه تعیین‎کننده قائل شده است.

 

1.1-پاسخ فرهنگستان (توضیح همراه با رد)

مدیرمحترم گروه دستور زبان فارسی و رسم الخط

جناب آقای دکتر علی اشرف صادقی

با عرض سلام و احترام

پیرو دستور جناب عالی ضمیمۀ حاضر را مطالعه کردم و توضیحات مربوط به هر شماره در زیر تقدیم   می­گردد.

(1)در صفحه1 مقدمه دستور خطّ فارسی، آمده است:

(1.1) خطّ فارسی به موجب اصل پانزدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، خط رسمی کشور ماست و کلیه اسناد رسمی و مکاتبات در کتاب های درسی باید به این خط نوشته شود و طبعاً چنین خطی باید قواعد و ضوابطی معلوم و مدوّن داشته باشد تا همگان با رعایت آنها، هویت خود را تثبیت کنند و محفوظ دارند؛

(1.2) در صفحه 3 مقدمه چنین آمده است:

«به اعتقاد اعضای فرهنگستان، خط اصولاً طبیعت و ماهیتی دارد بسی پیچیده تر از علائم علومی مانند ریاضیات و توقع قانونمندی مطلق و قاطع از خط داشتن و راه را بر هر گونه استنباط بستن با این طبیعت ناسازگار است.»

(1.3) در همان صفحه همچنین آمده است:

«فرهنگستان در پی آن بود که تا سرحد امکان خطّ فارسی را قانونمند و قاعده پذیر سازد تا از آشفتگی و هرج و مرج جلوگیری شود. اما از توجه طبیعت خط به طور کلی و به ویژه طبیعت خطّ فارسی و نیز ذوق و سلیقه و پسند اهل فن غفلت نکرده، در هر جا اعمال قانون را موجب پدید آمدن فهرست بالا بلندی از استثناها دید، از تصویب و تجویز آن خوداری کرد، و با رعایت انعطاف، میدان را برای ذوق و سلیقه باز گذاشت.»

(1.4) درست است که در صفحه نخست مقدمه گفته شده چنین خطی باید قواعد و ظوابطی معلوم و مدرن داشته باشد ولی توضیحاتی که در صفحات بعد آمده علت باز گذاشتن میدان برای ذوق و سلیقه نویسنده را روشن نموده است.

 

پاسخ 1 نویسنده

با عرض سلام و احترام

به عنوان کسی که سال­ها در حرفه­ی خود ( نویسندگی، ترجمه، ویرایش، و تدریس ویرایش و نویسندگی) با گروه­ها و مراکز مخاطب کتاب دستور خط کار کرده و ارتباط داشته­ام، باید عرض کنم: آنان را کسانی یافته­ام که انتظارشان از دستور خط فرهنگستان برآورده نشده است.  انتظار نویسنده و دیگران تا آن­جا که از که از آنان دریافته­ام- آوردن عذر و علت برای وجود این نارسایی بزرگ در کتاب دستور خط نیست؛ انتظار از فرهنگستان به عنوان بالاترین  و رسمی­ترین مرجع در این زمینه، برآورده کردن هدفی است که در بند (1.3) به آن اشاره شده ولی متاسفانه آن را محقق نکرده­اید؛ یعنی «قانونمند  و قاعده­پذیر کردن خط فارسی برای جلوگیری از آشفتگی و هرج و مرج» و برای آسان و ممکن ساختن آموزش آن به نوآموزان و غیرفارسی زبانان.

اهمیت علت بیان شده از سوی فرهنگستان (یعنی غفلت نکردن از ذوق و سلیقه­ و پسند اهل فن) هیچ­گاه با قانونمند کردن خط و پایان دادن به آشفتگی و هرج و مرج در آن، قابل مقایسه نیست. به­یقین اهل فن نیز حاضرند برای پایان دادن به این آشفته بازار، از ذوق و سلیقه و پسند خود بگذرند.

2 ـ کاستی

در صفحه‎ی 5 بیان شده است:

]فرهنگستان[ کوشیده است تا فقط مواردی را که جدا نوشتن و یا پیوسته نوشتن آن‎ها الزامی است تحت قاعده و ضابطه درآورد.“

در حالی که برای رعایت یک‎دستی و یکسانی شیوه‎ی خط در کشور و پایان دادن به پراکنده‎کاری در این زمینه، تعیین قواعد چسبیده یا جدانویسی همه‎ی کلمه‎های مرکب کاری لازم است.

 

2.1-پاسخ فرهنگستان (توضیح بدون رد = تأیید)

همان گونه که مطلع هستید، ابتدا درخصوص اینکه جدا نویسی مبنای کار قرار گیرد و یا پیوسته نویسی، اختلاف نظر وجود داشت. فرهنگستان برای جلوگیری از جدا نویسی و یا پیوسته نویسی افراطی هیچ یک (جدا نویسی و یا پیوسته نویسی) را مبنا قرار نداد     

پاسخ 2 نویسنده

 همان­گونه که در مدخل واژه­های مرکب  کتاب شیوه­نامه و املانامه...دیده می­شود، مبنای کار در نوشتن واژه­های مرکب، نه جدا نویسی محض است و نه پیوسته نویسی محض.

 

2.2-دنباله­ی پاسخ فرهنگستان (توضیح بدون رد = تأیید)

و تنها مواردی را که  جدا نوشتن و یا پیوسته نوشتن آن ها الزامی بود تحت قاعده و ضابطه درآورد و بقیه موارد را به ذوق و سلیقه نویسنده واگذار کرد.    

پاسخ 3 نویسنده

 چنین رویکردی شاید به این علت باشد که قانون­گذاران به اندازه­ی استفاده کنندگان از قوانین، به اهمیت و کاربرد آن­ها پی نبرده باشند؛ درست مانند آن است که مثلاً دو یا چند نفر که در باره­ی کاری باهم اختلاف دارند،  کسی را به عنوان داور بپذیرند، ولی داور برخلاف انتظار آنان- بگوید که در این مورد، به  سلیقه­ی خود عمل کنید؛ زیرا راه را بر سلیقه­ی شما نبسته­ام.

 

2.3-دنباله­ی پاسخ فرهنگستان  (توضیح بدون رد = تأیید)

و همان گونه که پیش از این گفته شد علت انتخاب چنین شیوه­ای توجه به طبیعت و ماهیت خط بود که با بستن راه بر هر گونه سلیقه همخوانی نداشت. توضیحاتی که در صفحه 2 مقدمه آمده تا حدودی علت را مشخص کرده است: «در باب دستور خطّ فارسی، همواره اختلاف سلیقه و مشرب وجود داشته؛ بعضی طرفدار باز گذاشتن دست نویسنده در انتخاب شیوه نگارش بوده و حداکثر جواز و رخصت را تجویز می کرده اند و بعضی دیگر برعکس، گرایش به وضع قوانینی عام و قطعی و تخلف ناپذیر داشته و آروز می کرده اند که در عالم خط و کتابت نیز قوانینی شبیه قوانین حاکم بر علائم ریاضیات حاکم باشد. از جهتی دیگر، برخی از اهل فن معایب و مشکلات موجود در خطّ فارسی را تا آن اندازه فراوان و جدی دانسته­اند که رفع آن را جز با افزودن و در کار آوردن حروف و علائم جدید میسّر نمی شمرده اند و گروهی دیگر کمترین تحویل و تبدلی را در خطّ فعلی نپذیرفته و آن را به زیان زبان می دانسته اند، «فرهنگستان زبان و ادب فارسی جمهوری اسلامی ایران...، در این کار راه میانه را برگزید و کوشید تا در تدوین «دستور خطّ فارسی» اعتدال را رعایت کند....»  

پاسخ 4 نویسنده

 میانه­روی کار بسیار خوبی است؛ به­شرط آن­که مشکلی را حل کن

/ 1 نظر / 145 بازدید
سهیل خسروی‌پور

جناب آقای جمشید سرمستانی گرامی، با سلام و با سپاس از این که مقالۀ خود را برای تارنمای زبان فارسی فرستاده بودید. مقالۀ جناب‌عالی در تارنما و به نشانی زیر منتشر گردید http://persianlanguage.ir/articles/704 متاسفانه در دو ماه گذشته با مشکلات فنی روبرو بودیم و اطلاعات تماس شما را از دست دادیم. تاخیر ایجاد شده در انتشار مقالۀ شما نیز حاصل همین مشکلات فنی بود. شما می‌توانید با نشانی articles@persianlanguage.ir با ما در تماس باشید با سپاس دوباره از شما پیروز باشید سهیل خسروی‌پور تارنمای زبان فارسی http://persianlanguage.ir