آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش

برای آگاهی از دوره‌های ویرایش، در پایین ستون موضوعات وبلاگ، مطلب مشخص‌شده با @@@@@ را بخوانید یا با 09196662166 تماس بگیرید

نامه‌های من و پاسخ‌های فرهنگستان

این نوشته شرحی است بر شش نامه‌ی این نویسنده و دو پاسخ فرهنگستان به آن‌ها.

ادامه مطلب

نامه‌‌ی پنجم به فرهنگستان

نویسنده، طی 5 سال (از سال 1388 تا 1393) شش نامه در نقد کتاب «رسم‌الخط فارسی» مصوب فرهنگستان به فرهنگستان زبان و ادب فارسی نوشت و پس از 5 سال به این نتیجه رسید که بحث علمی با فرهنگستان در این حوزه، راه به جایی نخواهد برد. ازهمین‌رو، طی نامه‌ی پنجم خود به جناب آقای حداد عادل، ختم این نامه نگاری‌ها را اعلان کرد.

متن نامه‌ی پنجم درپی آمده است:

ادامه مطلب

مراحل آماده سازی کتاب برای چاپ

منبع: جمشید سرمستانی، مراحل آماده سازی کتاب و نشریه برای چاپ، تهران، نشر سرمستان، 1394، ص 15 تا 17.

 چکیده‌ی مراحل آماده‌سازی

هر نوشته پس از آن‌که به‌دست پدیدآورنده پدید آمد، باید مرحله‌هایی را بگذراند تا آماده‌ی چاپ شود:

ادامه مطلب

شیوه‌ی تنظیم فهرست اعلام

منبع: جمشید سرمستانی، مراحل آماده سازی کتاب و نشریه برای چاپ، تهران، نشر سرمستان، 1394، ص 81 تا 89.

آنچه درپی آمده، فصل سوم از کتاب فوق، با عنوان «مراحل نمایه‌سازی» است. البته باید دانست که نمایه‌ها دارای بخش‌های گوناگونی هستند که فهرست اعلام، تنها بخشی از آن‌ها است. اما ازآنجا که خوانندگان با عنوان «فهرست اعلام» آشناتر هستند، نویسنده این عنوان را برای این مطلب برگزیده است.

شرح تنظیم نمایه‌ها درپی آمده است:

ادامه مطلب

چه هنگام فعل مفرد و چه هنگام فعل جمع به کار ببریم

منبع: جمشید سرمستانی، «نانوشته‌های دستور زبان فارسی (1): فعل مفرد و جمع»، تهران، نشر سرمستان، ص 127 تا 142.

 این کتاب 142 صفحه‌ای، برای پاسخ به این پرسش نوشته شده است: «اگر فاعل یا نهاد جمله، جمع باشد، چه هنگام باید فعل مفرد، و چه هنگام باید فعل جمع به کار ببریم؟»

نویسنده برای پاسخ به این پرسش، وضعیت فعل و فاعل یا نهاد جمله را در بیش از 100 حالت بررسی کرده است.

آنچه در پی آمده، چکیده‌ای از این حالت‌ها است.  شرح جزئیات قواعد و مثال‌های مناسب در فصل دوم کتاب امده است. 

ادامه مطلب

کارهای صفحه آرا

منبع: جمشید سرمستانی، قواعد صفحه آرایی، تهران، نشر سرمستان، 1394، ص 22 تا 23.

1ـ کلیات کارهای صفحه‌آرا

بر پایه‎ی تعریف‌های پیش، صفحه‎آرایی دربردارنده‎ی کلیات زیر است:

(1) تنظیم اندازه‌ی متن در صفحه؛ یعنی اندازه‌ی متن در صفحه چه‌قدر باشد؟

(2) تنظیم جای اجزای نوشته (کتاب)؛ یعنی هریک از اجزای نوشته در کجای آن گذاشته شود؟

(3) تنظیم فاصله‎ی اجزای نوشته از یک‎دیگر؛ یعنی فاصله‎ی این اجزا از یک‎دیگر چه‎قدر باشد؟

(4) تنظیم اندازه‎ی اجزای نوشته؛ یعنی اندازه‎ی هریک از اجزا چه‎قدر باشد؟

(5) تنظیم آرایش و چینش اجزای نوشته؛ یعنی شیوه‎ی آرایش و چیدن این اجزا چه‎گونه باشد؟

ادامه مطلب

جدول فونت‌های مناسب برای اجزای کتاب

منبع: جمشید سرمستانی، قواعد صفحه آرایی، تهران، نشر سرمستان، 1394، ص 72 تا 77.

با بهره‌گیری از فونت‌های جدولی که درپی آمده، فونت‌های اجزایی کتاب را تعیین و تنظیم کرد. بهره گیری از این جدول موجب پایان دادن به سردرگمی در این کار خواهد شد.

ادامه مطلب

گزیده‌ی قواعد صفحه آرایی

منبع: جمشید سرمستانی، قواعد صفحه آرایی، تهران، نشر سرمستان، 1394، ص 83 تا 87.

آن‌چه در زیر این عنوان آمده گزیده‌ای از قواعد بیان شده است که با رعایت آن‌ها می‌توان بسیاری از کارهای صفحه‌‌آرایی را انجام داد:

ادامه مطلب

یکسان کردن زبان و سبک نوشته

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲

همان‌گونه که پیش از این آمد‍، هر نوشته‌ای بسته به محتوا و مخاطب، دارای زبانی مشخص است. نوشته‌ها را از نظر گونه‌های زبان می‌توان به «نوشته‌های علمی، ادبی، اداری، گفتاری (محاوره‌ای)، کودکانه، مطبوعاتی و...» تقسیم نمود. (ن. ک ۶: ص ۲۴) برخی نویسندگان نیز دارای سبک ویژهٔ خود هستند.

ادامه مطلب

روان‌‌نویسی

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲.

منظور از روان­‌نویسی «زدودن پیچیدگی از نوشته و روان کردن آن» است.

یکی از ویژگی‌های بایسته‌ی هر نوشته، پیچیده نبودن آن است؛ به­گونه‌ای که هم به‌آسانی و روانی خوانده شود و هم درک معنی آن آسان باشد.

پیچیدگی دو نوع است:

(1) پیچیدگی در خواندن جمله.

(2) پیچیدگی در خواندن و درک جمله.

جمله‌هایی که این دو نوع پیچیدگی را نداشته باشند، «جمله‌های روان»، و زدودن این پیچیدگی‌ها را «روان‌نویسی» می‌نامیم.

پیچیدگی (تعقید) از عوامل زیر ناشی می‌شود: (4: ص 165)

ادامه مطلب

بیهوده‌زدایی از نوشته

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲.

منظور از «بیهوده‌زدایی» ازمیان بردن «ساژه‌های زائد»، یعنی ساژه‌هایی است که آوردن آن‌ها یا لازم نیست، یا درستی و بی‌نقصی جمله را از بین می‌برند. این ساژه‌ها ممکن است به‌صورت‌هایی که درپی می‌‎آید، در جمله نمایان شوند:
 (۱) ساژه‎های بلند
 (۲) تکیه کلام
 (۳) حشو قبیح
 (۴) ساژه‌های تکراری

ادامه مطلب

درست‌نویسی ساژه‌های برشمرده

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲.

گاهی در نوشته‌ها به ساژه‌هایی می‌رسیم که نویسنده، آن‌ها را برای بیان مطلبی درپی هم آورده است. این ساژه‌ها را «ساژه‌های برشمرده» می‌نامیم.
 (۱) ساژه‌های برشمرده معمولاً یا عبارت هستند یا جمله‌؛ ولی در هر صورت، ساختار آن‌ها در یک‌جا، نباید به‌صورت ترکیبی (یعنی عبارتی‌- جمله‌ای) باشد، بلکه این ساژه‌های پشت‌سرهم یا باید همگی عبارت باشند، یا جمله. البته در جایی که چنین امکانی وجود نداشته باشد چاره‌ای جز به‌کار بردن ساختار ترکیبی وجود ندارد.

ادامه مطلب

درست‌نویسی عنوان‌ها

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲.

(۱) عنوان‌ها باید کوتاه و رسا باشند و معمولاً باید آن‌ها را به‌صورت عبارت (یعنی به‎صورت مصدری نه فعلی) نوشت، نه به‎صورت جمله. (به‌جز مواردی که چاره‌ای جز جمله‌نویسی نباشد.) به‌زبان دیگر اگر قرار است فعلی در آن‌ها به‎کار رود، باید به‌جای آن فعل «مصدر» گذاشت. به‌ صورت‌های «بنویسید» و «ننویسیدِ» عنوان‌هایی درپی آمده نگاه کنید:
مثال ۱:
ننویسید: هنگامی که ماهواره در مدار قرار می‌گیرد.
بنویسید: هنگام قرار گرفتن ماهواره در مدار.

ادامه مطلب

فارسی نویسی

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲.

منظور از فارسی‌نویسی «به‎کار بردن ساژه‌های فارسی یا نزدیک به فارسی به‌جای ساژه‎ها‌ی غیرفارسی» است.
۱ـ قاعدهٔ نشاندن ساژه‌های فارسی به‌جای ساژه‌های عربی
قاعدهٔ کلی در نشاندن ساژه‎های فارسی به‌جای ساژه‌های عربی (قاعده‎ی واژه‎گزینی) این است که:
 هرگاه برای بیان یک مفهوم در زبان فارسی، دو ساژهٔ فارسی و عربی داشته باشیم، اگر ساژهٔ فارسی «رسا»، «پذیرفتنی» و «زنده» باشد، باید آن را به‌جای ساژهٔ عربی برگزید.

ادامه مطلب

هم‌خوان ساختن زبان نوشته با محتوا و مخاطب آن

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲.

هر نوشته بسته به محتوای آن دارای زبانی ویژه است. برای مثال، نوشته‌های فنی، فلسفی، ریاضی، مذهبی، علمی، سیاسی، ادبی و... هریک دارای زبانی ویژهٔ خود هستند که ویراستار زبانی در هنگام ویرایش متن باید آن را در نظر داشته باشد تا از آن فاصله نگیرد و هرجا که نوشته از این زبان دور شده باشد، آن را با زبان ویژهٔ متن هم‌خوان کند.
از سوی دیگر، هر نوشته بسته به محتوای آن دارای مخاطبانی ویژه است که ویراستار زبانی باید آنان را در نظر داشته باشد. برای مثال، اگر مخاطب کتابی، دانش‌جویان باشند‍، زبان نوشته را باید با زبان دانش‎جویان هم‎خوان ساخت، و اگر مخاطب کتابی کودکان باشند، زبان نوشته را باید تا سطحی ساده کرد که کودکان آن را به‎راحتی بفه‌مند؛ ولی هرگاه کتابی برای سطوح مختلفی از مخاطبان نگاشته شده باشد، باید پایین‌ترین سطح مخاطبان را به‎عنوان سطح کتاب در نظر گرفت. یعنی برای مثال اگر کتابی با عنوان «شیوهٔ حفظ قرآن کریم» نگاشته شده که مخاطبانی با تحصیلات راه‌نمایی، دبیرستان، و دانشگاهی را دربر می‌گیرد، ویراستار باید مخاطبان سطح راه‌نمایی را به‎عنوان مخاطبان اصلی در نظر بگیرد؛ زیرا دانشگاهیان زبان مخاطبان راه‌نمایی را می‌‎فه‌مند، ولی شاید برعکس آن ممکن نباشد.


رعایت زبان فارسی معیار

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲.

منظور از زبان معیار «زبان نوشتاری مشترک متداول در جامعهٔ تحصیل‌کردهٔ کشور» است و به نوشته‌ای که با زبان فارسی معیار هم‌خوانی داشته باشد نیز «نوشتار معیار» گفته می‌شود. نوشتار معیار باید ویژگی‌های زیر را داشته باشد:
 (۱) زبان ملی و رسمی، فرهنگی و علمی، مطبوعاتی و آموزشی کشور باشد.
 (۲) زبان درس‌خواندگان ایرانی باشد.
 (۳) به‌ غیر فارسی‌زبان‌ها آموزش داده شود.
 (۴) نشانه‌ها و عناصر محلی، لهجه‌ای، لغات ورافتادهٔ (مهجور) فارسی و لغات بیگانه در آن دیده نشود.
 (۵) زبان تثبیت شده و دارای اصول معین باشد.
 (۶) مطابق دستور زبان فارسی معاصر نوشته شده باشد. (ن. ک ۳: ص ۲۷)

ادامه مطلب

قواعد حرف «را»

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲.

۱ـ «را» پس از اسم نکره
 «را» نشانهٔ «مفعول بی‌واسطه» و «اسم معرفه» است؛ برای مثال در جمله‎ی: «نامه را نوشتم» منظور، نامه‌ای مشخص و معلوم است. بر همین پایه، بسیاری از ادیبان آوردن «را» پس از اسم نکره را غلط می‌دانند. پس در جمله‎ی «خانه‌ای را خریدم»، با هم آوردن «را» ‌ی معرفه و «ای» نکره دربر دارندهٔ تناقص است؛ بنابراین یا باید نوشت «خانه‌ای خریدم» یا «خانه را خریدم». ولی در گفتار و نوشتار امروزه و متون معتبر گذشته «را» پس از اسم نکره فراوان به‌کار رفته است؛ برای مثال در: «روزی با شاگردان خود می‌گذشت، خانه‌ای را دید نو کرده» (۲: ص ۲۰۲). گاهی نیز چاره‎ای جز آوردن «را» پس از اسم دارای نشانه‎ی نکره نیست؛ برای مثال در: «خانه‎ای را که با هم دیده بودیم، خریدم.»

ادامه مطلب

قواعد حروف اضافه، ربط و نشانه

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲.

۱ـ حذف حرف اضافه و ربط
 (۱) فقط حرف‌های اضافهٔ «به»، «بر»، «در» و گاهی «از» را می‌توان در پاره‌ای از عبارت‌ها مانند «] به [سر رسیدن»، «] به [زندان کردن»، «] به [راه افتادن»، «] به [خواب رفتن»، «] بر [سرگذاشتن (کلاه)»، «] بر [زمین خوردن»، «] در [خواب بودن»، «] در [اوایل بهار»، «] در [اواخر شب»، «] از [یادش رفت»، «] از [صبح تا شام» و... حذف کرد. ولی در فارسی فصیح بهتر است تا جای ممکن از حذف حرف اضافه خودداری کرد، مگر در ترکیبات و اصطلاحات جاافتاده‌ای مانند «خواب رفتن»، «زمین خوردن» و مانند این‌ها.

ادامه مطلب

درست‌نویسی اضافه‌ها

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲.

توضیح: این مبحث در منابع دیگر با عنوان «تتابع اضافات» یا «تتابع اضافه‌ها» آمده است.


در نگارش زبان فارسی تا جایی که می‌شود باید از درپی هم آوردن اضافه‌ها پرهیز کرد؛ اما هرگاه بتوان با درپی هم آوردن چند اضافه جمله‌ها را کوتاه‌تر و ساده‌تر کرد، این کار اشکالی ندارد.
ننویسید: پس از شش ماه بچه‎هایی را دیدیم که تنها از یک ردیفِ خالی که در بالای بلوک‌هایی بود که در پنجره‌های آسایشگاه‌های بند ۲ چیده شده بودند، می‌توانستیم به‌صورت پنهانی آن‌ها را ببینیم.
بنویسید: پس از شش ماه بچه‎هایی را دیدیم که تنها از یک ردیفِ خالی بالای بلوک‌های چیده شده در پنجره‌های آسایشگاه-های بند ۲ می‌توانستیم به‌صورت پنهانی آن‌ها را ببینیم.
ننویسید: هرگاه ساژه‌ای غیرفارسی باشد و معنی مورد نظر آن نیز رایج باشد، ولی معنی آن در واژه‌نامه‌ها نیامده باشد...
بنویسید: هرگاه معنی رایج مورد نظر ساژه‌ای غیرفارسی در واژه‌نامه‌ها نیامده باشد....
ننویسید: دستگیرهٔ در اتاقی که متعلق به ناخدای کشتی تجاری‌یی است که برای جمهوری اسلامی ایران است.
بنویسید: دستگیرهٔ در اتاق ناخدای کشتی تجاری جمهوری اسلامی ایران.


درست‌نویسی صفت و موصوف

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲.

۱ـ هم‎خوانی صفت و موصوف
 (۱) در زبان عربی صفت با موصوف خود هم‎خوانی دارد؛ یعنی هرگاه موصوف، مؤنث یا جمع غیرجاندار باشد، صفت آن «ة/‍ة» ی تأنیث می‌گیرد.
 (۲) ولی در زبان فارسی به‌جز در اصطلاحات جا افتادهٔ عربی و فارسی، به‌ویژه هنگامی که موصوف آن‌ها فارسی باشد، نباید این قاعده را رعایت کرد؛ زیرا در فارسی نه «مذکر و مؤنث» و نه چنین قاعده‌ای داریم؛ پس:
مثال ۱:
ننویسید: قوانین مدونه، متون قدیمه، تعلیمات عالیه، طبقهٔ ممتازه، والدهٔ محترمه و....
بنویسید: قانون‎های مدون، متن‎های قدیم، تعلیمات عالی، طبقهٔ ممتاز، والدهٔ محترم و....

ادامه مطلب

← صفحه بعد