آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش

برای آگاهی از دوره‌های ویرایش، در پایین ستون موضوعات وبلاگ، مطلب مشخص‌شده با @@@@@ را بخوانید یا با 09196662166 تماس بگیرید

شیوهٔ اعراب گذاری

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲؛ در:

 آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش، با نشانی www.virastari.persianblog.ir


حرکت‌گذاری (اعراب‌گذاری) در نوشتار فارسی رایج نیست، ولی در جاهای زیر گذاشتن حرکت برای واژه‌ها بایسته است:
 (۱) واژه‌های عربی که اگر حرکت آن‌ها نوشته نشود، ممکن است درست خوانده نشوند:


 (۱. ۱) برابر قاعده‎ی واژه‎گزینی -‌که در مبحث «ویرایش زبانی» آمده‌- تا جای ممکن باید از به‎کار بردن واژه‎های غیرفارسی دارای معادل در زبان فارسی خودداری کرد، ولی در جاهایی مانند نقل‎قول‎‌ها چاره‎ای جز آوردن اصل نوشته‎‌ها یا گفته‎‌ها بدون تغییر نداریم. در چنین مواردی -‌به‎ویژه هنگامی ‎که واژه‎‌ها ناآشنا باشند‌- تشخیص واژه‎ی «شَرور» از «شُرور» یا تشخیص واژه‎ی «شَریر» از شِرّیر» تنها با گذاشتن حرکت آن‌ها ممکن است.
 (۲. ۱) برای یافتن اعراب درست آیات قرآن کریم و احادیث -به‌علت اهمیت درستی اعراب‌ها- باید به اصل منابع آن‌ها (قرآن کریم و کتاب‎های حدیث) نگاه کنیم. در کتاب‌های موجود، برای اعراب‌گذاری این نوشته‌ها به چهار روش و نگرش عمل شده است:
 (۱. ۲. ۱) نگذاشتن اعراب.
 (۱. ۲. ۲) گذاشتن اعراب کامل.
 (۱. ۲. ۳) گذاشتن اعراب، تنها برای کلمه‌هایی که ممکن است درست خوانده نشوند.
 (۱. ۲. ۴) به‎کار بردن هر سه شیوهٔ پیش‎گفته در جای جای کتاب.
این کتاب به‌علت نزدیکی زبان فارسی به زبان عربی، شیوهٔ سوم را برگزیده است. آیه‌ای که درپی آمده، به‌همین شیوه اعراب‌گذاری شده است:
 «و لَقد اِستُهزِءَ بِرُسلٍ مِن قبلک فاَملَیتُ للذین کفروا ثم اخذتُهُم فکَیف کان عقاب»
 (۲) واژه‌های فارسی که اگر حرکت آن‌ها گذاشته نشود، ممکن است درست خوانده نشوند.
در زبان فارسی، دو چیز چه‌گونگی خواندن کلمه‌ها را به خواننده نشان می‌دهد:
 (۱) قرینهٔ معنایی (معنوی): برای مثال از قرینه‌های معنایی جملهٔ زیر درمی‌یابیم که ترکیب مورد نظر را باید «اسبِ سواری» خواند، نه «اسبْ سواری»:
 «اسب سواری گران‌تر از اسب کاری و اسب درشکه است»
 (۲) قرینهٔ شکلی: با فاصله‌گذاری درست میان واژه‌ها، معمولاً نباید واژه‌ای نادرست خوانده شود؛ زیرا برای مثال ترکیب «اسبِ سواری» را باید به‌شکل «اسب سواری» (با فاصله)، و ترکیب «اسبْ‌سواری» را باید به‌شکل «اسب‎سواری» (بی‌فاصله) نوشت.
ولی هرگاه نتوان از قرینهٔ معنایی جمله‌ای، چه‌گونگی خواندن واژه‌ای را دریافت، نباید با تکیه بر قرینهٔ شکلی، از نشان دادن حرکت کلمه به خواننده خودداری کرد؛ زیرا شاید خواننده توجهی به قرینهٔ شکلی جمله نداشته باشد. بدین‌سان، در جمله‌هایی که درپی آمده، گذاشتن حرکت برای واژه‎‌ها بایسته و لازم است؛ زیرا هیچ قرینه‎ای معنایی برای دانستن حرکت ساژه‎های مورد نظر در جمله و در پس و پیش آن وجود ندارد.
مثال ۱: تنها چیزی که در آن جمع مطرح شد، ماجرای «اسبْ‌سواری» بود که در ‌‌نهایت نیز به‌نتیجه‌ای نرسید.
مثال ۲: ابتدا خودرو را آماده کنید و سپس آن را به‌وسیلهٔ یک کابلْ‎گردان از بستر رودخانه عبور دهید.
مثال ۳: علامت‌دهی به‌وسیلهٔ فرستادن حروف کد مورسیِ از پیش چیده شده و با استفاده از یک چراغ قوهٔ مجهز به فیل‌تر مات انجام می‌شود.
آگاهی: حرکت‌گذاری تنها باید در جاهای بایسته انجام شود و باید از حرکت‌گذاریِ بیش از اندازه که موجب شلوغ شدن جمله می‌شود، خودداری کرد.