آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش

برای آگاهی از دوره‌های ویرایش، در پایین ستون موضوعات وبلاگ، مطلب مشخص‌شده با @@@@@ را بخوانید یا با 09196662166 تماس بگیرید

شیوهٔ نوشتن عدد‌ها در متن

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲؛ در:

 آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش، با نشانی www.virastari.persianblog.ir

آگاهی: در این مبحث، منظور از نوشتن عدد‌ها به‌صورت «حرفی»، نوشتن آن‌ها به‌صورت «پانزده» و منظور از نوشتن عدد‌ها به‌صورت ریاضی، نوشتن آن‌ها به‌صورت «۱۵» است.
 (۱) در مواردی که درپی می‌آید، مواردی که درپی می‌آید، عدد‌ها به‌صورت حرفی نوشته می‌‎شوند:
 (۱. ۱) در نوشته‎های ادبی و شعر‌ها:
مثال: لشکریان یکی پس از دیگری آمدند و دور دیوار شهر اردو زدند؛ لشکری در یمین با ده‎هزار و سیصد و پنجاه سرباز، لشکری در یسار با دوازده‏‎هزار و نهصد و چهل سرباز، و لشکری در میانه با یازده‎هزار و هشتصد و پنجاه سرباز.


 (۲. ۱) عددهایی که «و» ربط ندارند (به جز در متن‎های علمی، فنی و ریاضی):
مثال: صفر، یک، دو...، بیست، سی...، صد، ‌دویست...، یک‎هزار، دوهزار...، ده‎هزار، بیست‎هزار...، صدهزار، دویست‎هزار...، یک‎میلیون، دومیلیون...، ده‎میلیون، بیست‎میلیون...، صدمیلیون، دویست‎ میلیون...، نهصدمیلیون، یک‎میلیارد، دومیلیارد....
 (۳. ۱) عددهایی که در آغاز جمله هستند (به جز در متن‎های علمی، فنی و ریاضی):
مثال: چهل‎وسه دانش‎آموز این مدرسه از کسانی هستند که پس از منحل شدن مدرسه‎ی سعدی، از آن‌جا به این مدرسه آمدند.
 (۴. ۱) شماره‎ی قرن‎‌ها به‌صورت حرفی نوشته می‌‎شود:
مثال: قرن یازدهم میلادی، قرن هشتم هجری قمری، قرن بیست‎ویکم.
 (۵. ۱) عددهایی مانند تاریخ و مبلغ در چک‎‌ها، سفته‎‌ها و اسناد رسمی و دولتی -معمولاً در کنار عددهای ریاضی‌- برای جلوگیری از اشتباه، تقلّب و دخل و تصرف.
 (۲) در مواردی که درپی می‌آید، عدد‌ها به‌صورت ریاضی نوشته می‌‎شوند:
 (۱. ۲) عددهایی که «و» ربط دارند. (به‌جز در آغاز جمله):
مثال:             ،... ۶۷۱۹۳۲۸، ۵۶۳۳۴۶، ۷۴۳۹، ۲۳۱، ۲۹
 (۲. ۱. ۱) عددهای «و» دار یک، دو و سه‌ رقمی، در آغاز جمله، حرفی نوشته می‌شوند، و اگر بیش از سه رقم داشته باشند، به‌صورت ریاضی نوشته می‌شوند:
مثال ۱: دویست و سی و نه کبوتر را در یک قفس نگهداری می‌کردند.
مثال۲: ۲۳۴۵ لاستیک به انبار تحویل داده شد.
 (۲. ۲) در نوشته‎های علمی، ‌ فنی، ریاضی، نظامی و متن‎های پُرعدد:
مثال: سال پیروزی انقلاب مشروطیت به حروف ابجد، برابر «عدل مظفر»؛ یعنی بهترتیب، حاصل جمع عددهای ۷۰، ۴، ۳۰، ۴۰، ۹۰۰، ۸۰ و ۲۰۰، و برابر با ۱۳۲۴ ه‍.. ق است.
 (۳. ۲) تاریخ‎های تولد و وفات، و آغاز و پایان حکومت‎‌ها و مانند این‌ها:
مثال: سربه‎داران ۵۲ سال (۷۳۶ تا ۷۸۸ ق) حکومت کردند.
 (۴. ۲) هرنوع شماره، شامل تاریخ تولد، شماره‎ی سوره و آیه، شمارهٔ ملی، ساختمان، تلفن، شناس‌نامه، گذرنامه، بلوک، صفحه، جلد، نقشه، نمودار، جدول، سوره‎، آیه و مانند این‌ها:
مثال: خیابان ۲۳ شرقی، کوچه‎ی ۱۷، بلوک ۱۱، پلاک ۳۱.
 (۵. ۲) عدد‎هایی که با کوتاه‎نوشته (حروف اختصاری) همراهند:
مثال:                 M۲۰۰، kg۷۰، km۱۰۰، cm۴۰ و cc۵۰
 (۶. ۲) در جمله‎هایی که در آن‌ها چند عدد بدون «و» و با «و» هست؛ عدد آغاز جمله را -اگر بدون «و» باشد- حرفی و عددهای دیگر را ریاضی می‌‎نویسیم:
مثال: سه تن از گروه ۳۵ نفره، پس از ۴ روز کوه‎پیمایی و گذشتن از ۶ کوه بزرگ، سرانجام به ۱۱۰ کیلومتری شهر رسیدند.
 (۲. ۶. ۱) در این جمله‌ها اگر عدد آغاز جمله با «و» باشد، آن را ریاضی می‌نویسیم:
مثال: ۲۱ تن از گروه ۳۵ نفره، پس از ۴ روز کوه‎پیمایی و گذشتن از ۶ کوه بزرگ، سرانجام به ۱۱۰ کیلومتری شهر رسیدند.
 (۷. ۲) هنگامی که عدد‌ها کاربرد آماری داشته باشند، ریاضی نوشته می‌شوند:
مثال: در این عملیات ۳۰۰۰ نفر از نیروهای دشمن به‌اسارت درآمدند و ۲۰۰ دستگاه انواع تانک و خودرو و بیش از ۵۰۰۰ انواع سلاح به‌غنیمت گرفته شد.
 (۸. ۲) شماره‎ی ارجاع‌ها، پاورقی‎‌ها، پی‎نوشت‎‌ها، و منابع و مآخذ به‌صورت ریاضی نوشته می‌‎شوند.
 (۹. ۲) هر‌گاه عدد‌ها به عددهای ریاضی اشاره داشته باشند، به‌صورت ریاضی نوشته می‌‎شوند، هر چند جزو عددهایی باشند که باید به‌صورت حرفی نوشته شوند. این کاربرد، در بند ۴ مثال بعد نشان داده شده است:
مثال:
 (۱) هرگاه جمله‎های نقل قول سه سطر یا کمتر باشند، آن‌ها را درون بند می‌‎گنجانیم.
 (۲) هرگاه جمله‎های نقل قول بیش از سه سطر باشند، آن‌ها را در بند جداگانه می‌‎گنجانیم.
 (۳) همه‎ی جمله‎های نقل قول باید به‌صورت کج (ایرانیک/ایتالیک) حروف‎چینی شوند.
 (۴) برای انجام بندهای ۱ تا ۳، تنها لازم است ویراستار در آغاز و پایان نقل قول، علامت نقل قول بگذارد.
 (۱۰. ۲) در جدول‎‌ها و نمودار‌ها، عدد‌ها را به‌صورت ریاضی می‌‎نویسیم.
 (۱۱. ۲) هرگاه عدد‌ها دارای اهمیت باشند و برای یادگیری نوشته شده باشند، به‌صورت ریاضی نوشته می‌شوند:
مثال: خطوط رهایی (RLs) در سمت نیروهای خودی، معمولاً در ۲ تا ۳ کیلومتری ساحل خروجی و در خارج از برد آتش مستقیم سلاح‎های دشمن قرار داده می‌‎شود.
 (۳) در عددهای ترتیبی، سه عدد سمت راست، و کلمه‎های «هزار و یک هزار»، «میلیون و یک میلیون»، ‌ «میلیارد و یک میلیارد» و... را به‎صورت حرفی، عددهای دیگر را به‎صورت ریاضی می‌نویسیم.
مثال ۱: یکمین همایش، دومین کوچه، کلاس سوم، نفر دهم، قرن بیست‎ویکم، جلد بیست‎وسوم، یکصدوچهل و سومین سالگرد، یک‎هزار و نهصد و پنجاهمین ثانیه.
مثال ۲: ۲ هزار و پانصد و چهل و نهمین ثانیه.
مثال ۳: ۵۶۳ هزار و هفتصد و سی و نهمین ثانیه.
مثال ۴: یک میلیون و ۶۴۳ هزار و هشتصد و چهل و سومین ثانیه.
مثال ۵: ۲ میلیون و ۳۴۸ هزار و سیصد و هفتاد و یکمین ثانیه.
مثال ۶: ۷۵۳ میلیارد و ۵۴۹ میلیون و ۴۹۸ هزار و ششصد و شصت و هفتمین ثانیه.
 (۴) تاریخ‎‌ها را به‌شکل زیر می‌‎نویسیم:
 (۱. ۴) در نوشته‎های غیررسمی و غیراداری، به‎جز در زیر امضا‌ها:
مثال: ۱۵ اردی‎بهشت ۱۳۴۱.
 (۲. ۴) در نوشته‎های رسمی و اداری و در زیر امضا‌ها:
مثال: ۸/۱۲/۱۳۶۲.
آگاهی: در تاریخ‎‌ها، عدد سال را باید به‎طور کامل نوشت (مانند سال ۱۳۶۲) نه به‎صورت دورقمی (مانند سال ۶۲).
 (۳. ۴) دوره‎هایی محدود همچون تاریخ تولد و مرگ یا دوره‎ی حکومت افراد و مانند این‌ها را از راست به چپ، به صورت ریاضی و به‎شرح زیر می‌‎نویسیم.
 (۱. ۳. ۴) هرگاه عددهای این دوره‎‌ها جزو جمله نباشد، آن‌ها را از سال دور‌تر به نزدیک‎‌تر، از چپ به راست، در پرانتز نوشته، بین آن‌ها «تا» می‌‎گذاریم و نوع تاریخ را به‎صورت کوتاه‎نوشته (‌نه به‌صورت کامل‌) می‌‎آوریم. در مثال‎های زیر به شیوه‎ی نوشتن تاریخ‎های پیش از میلاد و پس از آن، و شیوه‎ی گذاشتن کوتاه‎نوشته‎‌ها توجه کنید:
مثال ۱: هنگامی‎که هر دو سال مربوط به پس از میلاد باشند:
دوره‎ی آرامش و ظهور تمدن اسلامی در هندوستان (۷۱۲ تا ۱۶۵۰ م).
مثال ۲: هنگامی‎که یک سال مربوط به پیش از میلاد و دیگری مربوط به پس از میلاد باشد:
دوران احیای مکتب هندوئیسم (۱۸۴ق. م تا ۷۱۲م).
 مثال ۳: هنگامی‎که هر دو سال مربوط به پیش از میلاد باشند:
دوره‎ی تهاجم و سلطه‎ی آریایی‎‌ها بر هند (۱۴۰۰ تا ۱۰۰۰ق. م).
 (۲. ۳. ۴) هرگاه عددهای این دوره‎‌ها جزو جمله باشند، آن‌ها را از دور‌تر به نزدیک‎‌تر، از راست به چپ نوشته، بین آن‌ها «تا» می‌‎آوریم و نوع تاریخ را به‎صورت کامل (نه به‎صورت کوتاه‎نوشته) می‌‎نویسیم:
مثال ۱: سرانجام بین سال‎های ۱۶۰۹ تا ۱۶۱۴ میلادی فرمان‎های اخراج مسلمانان از شهر غرناطه صادر شد، که گفته می‌‎شود در نتیجه‎ی آن نیم‎میلیون مسلمان به آفریقای شمالی رفتند.
مثال ۲: جنگ‎های داخلی و یورش‎های بیگانگان به روم از سال ۲۸۵ تا ۲۳۵ قبل از میلاد به‌تدریج بر اهمیت ارتش افزود.
مثال ۳: سرانجام «دیوکلسین» حکومت دیکتاتوری را بنیاد گذاشت و از سال ۲۸۴ تا ۳۰۵ میلادی بر روم فرمان‎ راند.
 (۵) کسر‌ها و درصد‌ها را به‌شکل زیر می‌‎نویسیم:
 (۵. ۱) برای نشان دادن کسر اعشاری از ممیز (/) استفاده می‌‎کنیم.
مثال:     ۰۸۱۰/۱۲۳۵        ۰۲/۷۳۱        ۳/۱۵
 (۵. ۲) برای نشان دادن کسرهای متعارفی و نسبت‌ها:
 (۵. ۲. ۱) در نوشته‎های غیر از نوشته‎های علمی، ریاضی و فنی، اگر دو عدد کسری بدون «و» باشند، آن‌ها را به‌صورت حرفی می‌‎نویسیم:
مثال: سه‎چهارم، پنج‎دهم، یک‎هزارم، پانزده‎صدم، هفتادهزارم.
 (۵. ۲. ۲) در این نوشته‎‌ها اگر یکی از دو عدد کسری یا هر دوی آن‌ها دارای «و» باشند، دو عدد را در بالا و پایین کج‎خط (/) می‌‎گذاریم:
مثال:             ۷۵/۴۰    ،     ۴۵/۱۰    ،     ۵۵/۲۳
 (۵. ۲. ۳) اگر جمله‎ای، هم دارای عددهای کسری با «و» و هم دارای عددهای کسری بدون «و» باشد، همه‎ی عدد‌ها را به‎صورت بند پیش می‌‎نویسیم:
مثال: تنها حدود ۳/۱ جمعیت این کشور ساکن شهر‌ها هستند و نسبت بهره‎مندی از سواد شهرنشینان به روستائیان ۳/۲۲ (بخوانید: ۲۲ به ۳) است.
 (۵. ۳) در نوشته‎های علمی، ریاضی و فنی، همه‎ی کسرهای متعارف را به‎صورت ریاضی و در بالا و پایین خط افق (ـــ) می‌‎نویسیم.
 (۵. ۴) برای نشان دادن درصد‌ها:
 (۵. ۴. ۱) در نوشته‎های غیر از نوشته‎های علمی، ریاضی و فنی، اگر عدد درصد، بدون «و» باشد آن را به‌صورت حرفی می‌‎نویسیم:
مثال: سه‎درصد، هفتاد درصد، نوزده‌ درصد، هزار درصد.
 (۵. ۴. ۲) در این نوشته‎‌ها، اگر عدد درصد دارای «و» باشد، آن را به‌صورت ریاضی و واژهٔ «درصد» را به‎صورت حرفی می‌‎نویسیم:
مثال: ۲۲ درصد، ۴۱ درصد، ۱۲۵ درصد.
 (۵. ۴. ۳) اگر جمله‎ای دارای درصدهای با «و» و بدون «و» باشد، همه‎ی آن‌ها را به‎صورت بند پیش می‌‎نویسیم:
مثال: میزان بی‎کاری در این کشور ۹ درصد، تولید ناخالص ملی ۲۷ درصد و بهره‎مندی عمومی از سواد ۶۳ درصد و مبتلایان به بیماری‎های خاص ۷۴/۰ درصد است.
 (۵. ۴. ۴) در نوشته‎های علمی، ریاضی و فنی همه‎ی درصد‌ها را به‌صورت ریاضی می‌‎نویسیم:
مثال: %۲۷، %۶۵، %۷۰.
آگاهی: نشانهٔ درصد (%) را در سمت راست عدد می‌گذاریم.
 (۶) ساعت و طول و عرض جغرافیایی را به‌شکل زیر می‌‎نویسیم:
 (۶. ۱) در نوشته‎های عمومی میان عددهای ساعت، دقیقه و ثانیه «و» می‌‎گذاریم.
مثال: تحویل سال، ساعت ۱۰ و ۱۸ دقیقه و ۳۷ ثانیه.
 (۶. ۲) در نوشته‎های تخصصی، زمان را به‌صورت زیر نشان می‌‎دهیم:
پانزده و هفده دقیقه و نوزده ثانیه    پنج و سه ثانیه    هفت ثانیه پس از نیمه شب
ً ۱۹، َ ۱۷، ۱۵    ً ۳، ۵    ً ۷
 (۶. ۳) در نوشته‎های نظامی ساعت را به‌صورت زیر نشان می‌‎دهیم و بین هر دو رقم یک فاصله می‌‎گذاریم:
پانزده و هفده دقیقه و نوزده ثانیه    پنج و سه ثانیه    هفت ثانیه پس از نیمه شب
۱۹ ۱۷ ۱۵    ۰۵۰۰۰۳    ۰۰۰۰۰۷
 (۷) فرمول‎‌ها را به‌شکل زیر می‌‎نویسیم:
 (۷. ۱) فرمول‎های کمتر از یک سطر را وسط سطر می‌‎نویسیم؛ اگر فرمول شماره داشته باشد، شماره‎ی آن را با یک تورفتگی در سمت راست سطر می‌‎نویسیم:
مثال: (۱-۵)             ۱۳=۷+a
 (۷. ۲) فرمول‎های ستونی (زیر هم) را با یک تورفتگی از سمت چپ سطر، زیر هم می‌‎نویسیم و شماره‎ی آن‌ها را -اگر داشته باشند- با یک تورفتگی در سمت راست سطر می‌‎نویسیم:
مثال: (۲-۵)                         ۵ + (۲ (a+b= ۱X
 (۳-۵)                         ۸ - ((c+d= ۲X
 (۷. ۳) در جمله‎هایی که ترکیبی از کلمه و فرمول هستند، کلمه‎های فارسی را از راست به چپ می‌‎نویسیم و می‌‎خوانیم، و فرمول‎‌ها را از چپ به راست می‌‎نویسیم و می‌‎خوانیم:
مثال: می‌‎نویسیم: X= Z بنابراین ۸۰ Z>
می‌‎خوانیم: اگر X مساوی با Z باشد، بنابراین Z از ۸۰ بزرگ‌تر است.
 (۷. ۴) فرمول‎های فارسی را از چپ به راست می‌‎نویسیم و می‌‎خوانیم:
مثال: می‌‎نویسیم: چهار× یک ضلع= مساحت مربع
می‌‎خوانیم: مساحت مربع مساوی است با یک ضلع ضرب در چهار.
 (۷. ۵) هرگاه فرمول‎‌ها، ترکیبی از عدد و حروف لاتین باشند، عدد‌ها را به‎زبان لاتین می‌‎نویسیم:
مثال:
            
 (۷. ۶) هرگاه در فرمول‎‌ها، عدد‌ها را به‎جای حروف لاتین بگذاریم، آن عدد‌ها را به‎صورت لاتین می‌‎نویسیم:
مثال:
                
 (۸) عددهای دارای واحد اندازه‎گیری را به‌شیوه‎ی زیر می‌‎نویسیم:
 (۸. ۱) در جدول‎‌ها، نمودار‌ها، فرمول‎‌ها و نوشته‎های تخصصی (یعنی نوشته‎های علمی، ریاضی، فنی و نظامی)، این عدد‌ها را به‎صورت ریاضی می‌‎نویسیم و واحدهای اندازه‎گیری را به‌صورت کوتاه‎نوشته‎ی لاتین در سمت راست آن‌ها می‌‎آوریم:
مثال: KHZ۷۰، W۱۰۰، V۲۲۰، Cْ۳۰، KG۷، KM۱۰، CM۲۵، MM۱۳، M۸
 (۸. ۲) در غیر از موارد پیش‎گفته، این عدد‌ها را به‌صورت ریاضی می‌‎نویسیم و واحدهای اندازه‎گیری آن‌ها را با حروف فارسی در سمت چپ آن‌ها می‌‎آوریم:
مثال ۱: با کمک ولت‎م‌تر، از وجود ولتاژ ۵/۲۷ ولت مطمئن شوید.
مثال ۲: کار رله با رسیدن فرکانس به ۳۵۰ هزتز پایان نمی‌‎یابد.
مثال ۳: طول ذغال‎‌ها را اندازه بگیرید؛ اگر کمتر از ۱۵ میلی‎م‌تر بود، آن‌ها را عوض کنید.
مثال ۴: لوله‎ی آزمایش را روی شعله‎ی ملایم قرار دهید تا دمای آن به ۱۵۰ درجه‎ی سانتی‎گراد برسد.
 (۸. ۳) هرگاه دو یا چند عدد، دارای یک واحد اندازه‎گیری باشند، آن‌ها را به‌صورت‎های زیر می‌‎نویسیم:
مثال ۱: در قسمت زنجیر، فاصله‎ی بین دو چرخ باید حدود ۱۰ تا ۱۲ سانتی‎م‌تر باشد.
مثال ۲: رام بالابر را از وضعیت بالا به اندازه‎‎ی ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلی‎م‌تر پایین بیاورید.
مثال ۳: این کار را بهترتیب در دماهای ۱۰، ۲۰، ۳۰ و ۴۰ درجه‎ی سانتی‎گراد تکرار کنید.
مثال ۴: برای این دستگاه‎‌ها به ولتاژهای ۳۰۰، ۴۰۰ و ۵۰۰ کیلوهرتز نیاز داریم.
مثال ۵: در موارد استثنایی می‌‎توان موتور را در حالی که دمای مایع خنک‎کننده ۸۰ تا ۸۵ درجه‎‎ی سانتی‎گراد است خاموش کرد.