آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش

برای آگاهی از دوره‌های ویرایش، در پایین ستون موضوعات وبلاگ، مطلب مشخص‌شده با @@@@@ را بخوانید یا با 09196662166 تماس بگیرید

شیوهٔ شماره گذاری نشانگرها (تصویر‌ها، جدول‌ها، نقشه‌ها، نمودار‌ها) و پیوست‌ها

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲؛ در:

 آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش، با نشانی www.virastari.persianblog.ir

۱ـ نشانگر، چیست؟
ساژ‌ه‌های که درپی می‌آیند، نشانگر نامیده می‌شوند:
 (۱) بستینه: به ساژه‎هایی گفته می‌‎شود که برای نشان دادن چیزی غیر از پیوست، یا تصویر، جدول، نقشه و نمودار، درون پیرابند (کادر)، در متن آمده باشند.
بستینه‎‌ها معمولاً در نوشته‎های فارسی به‎کار نمی‌روند، بلکه در نوشته‎هایی به‎کار می‌روند که از زبان‎های بیگانه به‌ فارسی برگردانده (ترجمه) شده‌اند. بستینه‎‌ها در متن‎های انگلیسی با عنوان «figure» و همراه با شکل‎‌ها می‌آیند. نمونه‌ای که درپی آمده، یک بستینه را در نوشته‌ای فارسی نشان می‌دهد:



مثال:.... در این گونه موارد برای برآورده شدن دقت در مشخصات گواهان، نیازی به نوشتن چند مشخصه (نام پدر، تاریخ تولد، جای تولد و جای صدور شناس‌نامه) نیست و به‌جای نوشتن این مشخصات تنها به نوشتن نام، نام خانوادگی و شماره ملی گواهان بسنده می‌شود؛ درست آن‌گونه که در نمونهٔ بعد آمده است:

نشانگر ۲. ۱ـ بستینهٔ الگوی استشهاد محلی
کسانی که اطلاع دارند، آقای.............. فرزند........... ساکن.............. کارمند پیشین ادارهٔ بازنشستگی در تاریخ................. فوت نموده و این-جانب............................. همسر مرحوم مذکور، در کفالت شخص دیگری نیستم و هیچ‌گونه حقوقی نیز از دولت یا صندوق بازنشستگی دریافت نمی‌کنم، خواهشمندم مراتب پیش‌گفته را گواهی و امضا کنند.
 امضا
گواه ۱: این‌جانب........... با شماره ملی.............................
درستی مراتب فوق را تأیید می‌کنم.
 امضا
گواه ۲: این‌جانب........... با شماره ملی.............................
درستی مراتب فوق را تأیید می‌کنم.
 امضا


 (۲) عکس: نمایی از اشیا و جان‌داران که به‎وسیله‎ی دستگاه (دوربین عکس‎برداری یا فیلم‎برداری، گوشی تلفن همراه، ماهواره و مانند این‎‌ها) پدید آمده باشد.
 (۳) شکل: آن‎چه را می‌‎نامیم که به‌دست انسان، با قلم یا رایانه از اشیا و جان‌داران ترسیم یا نقاشی شده باشد.
 (۴) تصویر: در این کتاب، برای اشاره به عکس و شکل از واژهٔ «تصویر» استفاده می‌شود.
 (۵) جدول: به خط‎های افقی و عمودی گفته می‌شود که از تقاطع آن‌ها ستون و ردیف تشکیل شده باشد.
 (۶) نقشه: به شکلی گفته می‌شود که از محدوده و اجزای کلی زمین‎‌ها، شهر‌ها، کشور‌ها، قاره‌ها یا جهان ترسیم شده باشد.
 (۷) نمودار: به خط‎هایی گفته می‌شود که میزان بالا و پایین رفتن شمار یا مقدار مواد، پدیده‌ها، فعالیت‎‌ها و جز این‌ها را نشان دهند.
هرگاه بستینه‌ها، تصویر‌ها، جدول‎‌ها، نقشه‎‌ها و نمودار‌ها برای توضیح یا تکمیل مطالب متن باشند، آن‌ها را در قالب «نشانگر»، در متن یا در پایان متن می‌‎آوریم؛ ولی هرگاه بتوان از همین نشانگر‌ها به‎صورت مستقل یا مرجع و جدا از متن نیز استفاده کرد، آن‌ها را تنها در پایان متن و در قالب «پیوست» می‌‎آوریم. پس تشخیص این‌که کدام مطالب باید در قالب نشانگر، و کدام‎یک باید در قالب پیوست بیایند با ویراستار است.
۲ ـ شماره‎گذاری نشانگر‌ها
 (۱) هرگاه نوشته‎ای دارای تقسیم‎بندی «فصل» باشد:
 (۱. ۱) شماره‎ی نشانگرهای آن از سه جزء تشکیل می‌‎شود:
از چپ به‎راست: عدد فصل، نقطه، عدد نشانگر در آن فصل.
 (۲. ۱) شماره‎ی نشانگر در متن، همیشه درون پرانتز است:
مثال۱ (در متن): «نمودار عمل‎کرد خودروی تزریق اکسیدایزر» (نشانگر ۱. ۷) روند عمل‎کرد تزریق را به‎وسیله‎ی خودروی تزریق نشان می‌‎دهد.
 (۳. ۱) ولی در بالای خود نشانگر، شماره‎ی نشانگر را بدون پرانتز و با ترتیب زیر می‌‎آوریم:
مثال ۲: (در بالای نمودار): نشانگر ۷. ۱ـ نمودار عمل‎کرد خودروی تزریق اکسیدایزر.
 (۴. ۱) در بالای نشانگر، هم «شماره» و هم «عنوان» نشانگر را می‌‎آوریم. (به مثال ۲ نگاه کنید.)
 (۵. ۱) هنگامی‌که برای نخستین‌بار، نشانگری را در متن می‌آوریم، باید نخست عنوان نشانگر را در گیومه پایین، و سپس شمارهٔ آن را درون پرانتز بیاوریم؛ ولی در جایی که می‌‎خواهیم نشانگری را دوباره با فاصله‎ی کمی تکرار کنیم یا خواننده را به آن ارجاع دهیم، تنها به آوردن شماره‎ی آن بسنده می‌‎کنیم. پس آوردن یا نیاوردن عنوان نشانگر در متن با توجه به ملاحظه‌‎ی پیش‎گفته، بسته به تشخیص ویراستار است:
مثال ۳: نگارنده شیوه‎ی خط همه‎ی گونه‎های واژه‎های مرکب را - از نظر چسبیده یا جدانویسی - در «جدول چسبیده/ جدانویسی واژه‎های مرکب» (نشانگر ۲. ۵) آورده است.
چند سطر، یا چند بند، یا چند صفحه بعد:
با آموختن داشته‎های نشانگر (۲. ۵)، در کنار آموختن قواعد این واژه‎‌ها، می‌‎توانید به درک روشنی درباره‎ی شیوه‎ی خط واژه‎های مرکب دست یابید.
 (۶. ۱) هرگاه ویراستار، آوردن عنوان نشانگر در متن را لازم بداند، شیوه‎ی نوشتن شماره و عنوان نشانگر از الگوی زیر پی‎روی می‌‎کند:
 «عنوان نشانگر» (نشانگر الف)
به‎جای حرف الف شماره‎ی نشانگر را بگذارید. (برای نمونه به مثال ۳ –چند سطر بالاتر- نگاه کنید.)
 (۷. ۱) هرگاه در متن، به‎صورت مستقیم به نشانگری اشاره شود، از الگوی مثال شماره‎ی ۳ پی‎روی می‌کنیم.
 (۸. ۱) ولی هرگاه به‎صورت غیرمستقیم به نشانگری اشاره شود، فقط عبارت (نشانگر الف) را درون پرانتز می‌‎آوریم (به‎جای حرف «الف» شماره‎ی نشانگر را بگذارید.):
مثال ۴: شیوه‎ی خط همه‎ی انواع واژه‎های مرکب (نشانگر ۲. ۵) از قاعده و منطقی ویژه پی‎روی می‌‎کند و اگر سلیقه یا خوش‎آیند فردی را در آن دخالت دهیم، هیچ‎گاه نمی‌‎توانیم به شیوه‎ی خطی واحد برای واژه‌های مرکب دست یابیم.
 (۹. ۱) به همه‎ی نشانگرهای هرفصل -از تصویر گرفته تا جدول، نقشه و نمودار- شماری شماره‎ی پشت سر هم می‌‎دهیم و از آوردن شماره‎های جداگانه برای هریک از انواع نشانگر‌ها خودداری می‌‎کنیم؛ یعنی برای مثال نباید به ۶ تصویر فصل سوم کتابی شماره‎های «۱. ۳» تا «۶. ۳» و به ۱۹ نقشه‎ی‌‌ همان فصل شماره‎های «۱. ۳» تا «۱۹. ۳» را اختصاص داد.
برپایه‎ی این شیوه‎نامه، عددهای سمت راست شماره‎های نشانگرهای هر فصل از عدد «۱» آغاز می‌‎شود؛ یعنی برای مثال اگر فصل یکم کتابی ۱۸ نشانگر (از بستینه گرفته تا نمودار)، و فصل دوم آن ۱۳ نشانگر داشته باشد، شماره‎های نشانگرهای فصل یکم آن از «۱. ۱» آغـاز می‌‎شود و به «۱۸. ۱» پایان می‌‎یابد و شماره‎های فصل دوم آن نیـز از «۱. ۲» آغاز می‌‎شود و به «۱۳. ۲» پایان می‌‎یابد.
نمونه‌ای که درپی آمده، شیوهٔ نوشتن شماره و عنوان نشانگرهای فصل یکم کتابی را در متن و در بالای نشانگر‌ها نشان می‌دهد:
آگاهی: شماره و عنوان همهٔ نشانگر‌ها (بستینه‌ها، تصویر‌ها، جدول‎‌ها، نقشه‎‌ها و نمودار‌ها) را در بالای آن‎‌ها می‌‎آوریم.
مثال ۵:
در متن: «جدول ابزار و سلاح‎های عصر آغازسنگی» (نشانگر ۱. ۱).
در بالای نشانگر: نشانگر ۱. ۱ـ جدول ابزار و سلاح‌های عصر آغاز سنگی.
در متن: «تصویر رامسس دوم در نبرد کادش» (نشانگر ۲. ۱).
در بالای نشانگر: نشانگر ۲. ۱ـ تصویر رامسس دوم در نبرد کادش.
در متن: «نقشه‎ی مصر باستان» (نشانگر ۳. ۱).
در بالای نشانگر: نشانگر ۳. ۱ـ نقشهٔ مصر باستان.
در متن: «نمودار اقوام هند و اروپایی و محل سکونت آن‎‌ها» (نشانگر ۴. ۱).
در بالای نشانگر: نشانگر ۴. ۱ـ نمودار اقوام هند و اروپایی و محل سکونت آن‎‌ها.
در متن: «بستینهٔ سخنرانی لنین در میدان سرخ» (نشانگر ۵. ۱).
در بالای نشانگر: نشانگر ۵. ۱ـ بستینهٔ سخنرانی لنین در میدان سرخ.
 (۲) هرگاه نوشته دارای تقسیم‎بندی «فصل» نباشد:
 (۱. ۲) از آغاز تا پایان نوشته، به همه‎ی نشانگر‌ها شماره‌ها‎ی پشت سر هم می‌‎دهیم.
 (۲. ۲) روشن است که در این نوشته‎‌ها -‌به‌علت اینکه فصل‎بندی نشده‎اند- عددهای سمت چپ (عددهای فصل‎‌ها) حذف می‌‎شوند.
 (۳. ۲) همه‎ی شیوه‎های پیش‎گفته درباره‎ی «نوشته‎های دارای تقسیم‎بندی فصل» به‌جز بند «۱. ۱» (یعنی بندهای ۲. ۱ تا ۹. ۱)، باید درباره‎ی نوشته‎های بدون تقسیم‎بندی فصل (بند۲) نیز رعایت شود.
۳ ـ شماره‎گذاری پیوست‎‌ها
همان‎گونه که در آغاز این مبحث گفته شد، پیوست‎‌ها از لحاظ شکلی با نشانگر‌ها تفاوتی ندارند و تنها تفاوت آن‌ها با نشانگر‌ها این است که می‌‎توان آن‌ها را به‎صورت مستقل و مرجع به‎کار برد، ولی از سویی نیز باید در نظر داشت که پیوست‎‌ها مربوط به همه‎ی یک نوشته هستند و با آنکه ممکن است در فصل‎های گوناگون به ‎پیوست‎های پایان کتاب ارجاع داده شده باشد، هریک از پیوست‎‌ها متعلق به همهٔ آن نوشته هستند. بنابراین همه‎ی شیوه‎های گفته شده درباره‎ی شماره‎گذاری «نشانگرهای بدون تقسیم‎بندی فصل» (بند ۲) باید درباره‎ی شماره‎گذاری پیوست‎‌ها نیز رعایت شود.
نمونه‎هایی که درپی می‌‎آید مثال‎هایی برای نشان دادن شیوه‎ی شماره‎گذاری پیوست‎‌ها و ارجاع به آن‌هاست:
مثال ۱: خلاصه‎ی شیوه‎ی چیدن همه‎ی صفحه‎های کتاب، در «جدول صفحه‎بندی کتاب» (پیوست ۱) آمده است.
مثال ۲: اندازه‎های مناسب برای همه‎ی اجـزای نوشته از «جدول اندازه‎های مناسب برای قطع‎های گوناگون کتاب» (پیوست ۲) پی‎روی می‌‎کند.
مثال ۳: صفحه‎هایی که نباید سرصفحه داشته باشند در «جدول صفحه‎بندی کتاب» (پیوست ۳) مشخص شده‎اند.
۴. ۱ ـ شماره‎گذاری نشانگر‌ها و پیوست‎های نوشته‎های ترجمه شده
شماره‎گذاری نشانگر‌ها و پیوست‎‌ها در نوشته‎های ترجمه شده از شیوه‎های گفته شده در این شیوه‎نامه پی‎روی می‌‎کند، نه از شیوه‎ی به‎کار رفته در آن نوشته‎‌ها. برای مثال در برخی نوشته‎های لاتین، برای نشان دادن شماره‎ی نشانگر‌ها به‎جای عدد فصل از حروف الفبای لاتین استفاده می‌‎کنند و هر یک از انواع نشانگر‌ها را جداگانه شماره‎گذاری می‌‎کنند؛ یعنی برای مثال به‎جای آن‎که برابر شیوه‎ی این شیوه‎نامه بنویسند «نمودار وضعیت جوّی مناطق حارّه» (نشانگر ۷. ۲) (در این‎جا یعنی نشانگر هفتم از فصل دوم)، می‌‎نویسند نمودار (۱ـB) وضعیت جوّی مناطق حارّه (در این‎جا یعنی نمودار اول از فصل دوم).
از آن‌جا که پی‎روی از شیوه‎های به‎کار رفته در نوشته‎های ترجمه شده موجب پراکندگی در شیوه‎‌ها خواهد شد، ویراستار صوری باید شیوه‎ی شماره‎گذاری نشانگر‌ها و پیوست‎های آن‌ها را با این شیوه‎نامه هم‎خوان کند.
آگاهی: هرگاه شیوهٔ شماره‌دهی به نشانگر‌ها در نوشته‌های ترجمه ‌شده برابر با این شیوه‌نامه تغییر کرد، باید دقت نمود تا شیوهٔ ارجاع به آن‌ها در متن نیز منطبق با شماره‌گذاریِ جدید شود.