آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش

برای آگاهی از دوره‌های ویرایش، در پایین ستون موضوعات وبلاگ، مطلب مشخص‌شده با @@@@@ را بخوانید یا با 09196662166 تماس بگیرید

شیوهٔ شماره گذاری عنوان‌ها (تیتر‌ها) و بند‌ها

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲؛ در:

 آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش، با نشانی www.virastari.persianblog.ir

(۱) تعریف عنوان: عنوان، کلمه یا عبارتی است که عبارت، جمله، یا بندی دیگر، برای توضیح آن نوشته شده است؛ مانند عنوان همین مبحث.
 (۲) تعریف بند: بند، ساژه‌ای است که درپی یک عنوان و برای توضیح آن می‌آید؛ مانند بندهای (۱)، (۲)، (۳) و (۴) در سطرهای بعد که برای توضیح عنوان «شماره‌گذاری عنوان‌ها» آمده‌اند.


شماره‎دهی به ‎عنوان‎‌ها و بند‌ها برای شناساندن روابط بین آن‌ها انجام می‌‎شود. منظور از شناساندن روابط بین عنوان‎‌ها این است که خواننده بداند کدام عنوان، عنوان‎های دیگر را در زیر خود دارد (یعنی سرشاخه‎ی عنوان‎های دیگر است)؛ کدام عنوان یا عنوان‎‌ها زیرشاخه‎ی عنوان سرشاخه‎اند، و کدام عنوان‎‌ها هم‎شاخهٔ (هم‎ردیف) یک‎دیگرند. همین گفته نیز درباره‎ی شناساندن روابط بین بند‌ها درست است.
در نوشته‎های تاریخی، فلسفی، فقهی، ریاضی، نظامی، پزشکی و مانند این‌ها که عنوان‎‌ها و بند‌ها معمولاً دارای زیرشاخه (هایی) هستند، برای نشان دادن ارتباط بین عنوان‎‌ها یا بند‌ها آن‌ها را شماره‎گذاری می‌‎کنیم؛ ولی در نوشته‎های ادبی و نوشته‎هایی که معمولاً عنوان‎‌ها و بند‌ها زیرشاخه ندارند، یا در نوشته‎های حقوقی که شماره‎ی عنوان‎‌ها و بند‌ها باید به‌‌ همان شکل تعیین شده از سوی قانون‎گذار باشد، عنوان‎‌ها و بند‌ها را شماره‎گذاری نمی‌‎کنیم. در این نوشته‎‌ها ارتباط میان عنوان‎‌ها تنها با تنظیم اندازه و نوع حروف تایپی نشان داده می‌‎شود.
شناختن و شناساندن درست این روابط تنها با خواندن نوشته ممکن است، نه با نگاه کردن گذرا به‌ آن؛ بنابراین بهتر است این کار به‌دست ویراستار - که متن را می‌‎خواند - انجام شود، نه به‌دست کس دیگر.
آگاهی: شماره‌های عنوان‌ها در سمت راست عنوان‌ها گذاشته می‌شوند؛ میان شماره و عنوان، خط تیره؛ و میان شماره‌ها نقطه می‌گذاریم.
۱ـ شماره‎گذاری عنوان‎‌ها
 (۱) به عنوان‌هایی که از لحاظ ربط محتوایی هم‌تراز و دنبال هم هستند، به‌صورت پی‌در‌پی (دنبال هم)، شماره‌های هم-تعداد می‌دهیم.
 (۲) به عنوان‌هایی که از لحاظ ربط محتوایی زیرشاخهٔ عنوان‌های دیگر هستند، به‌صورت عنوان‌های زیرشاخه (زیرمجموعه) شماره می‌دهیم.
 (۳) در شماره‌گذاری عنوان‌ها هیچ‌گاه از حروف الفبا استفاده نمی‌کنیم.
 (۴) شماره‌گذاری عنوان‌ها تا ۸ رده و –با فرض این‌که تنها عنوان سوم، زیرشاخه داشته باشد- به‌صورت زیر انجام می‌-شود:

1-

2-

3-

3.1-

3.2-

3.3-

3.3.1-

3.3.2-

3.3.3-

3.3.3.1-

3.3.3.2-

3.3.3.3-

1)

2)

3)

3.1)

3.2)

3.3)

3.3.1)

3.3.2)

3.3.3)

3.3.3.1)

3.3.3.2)

3.3.3.3)

3.3.3.4) و...

 
 (۵) عنوان‌های زیر، شماره نمی‌گیرند:
 (۵. ۱) عنوان داستان‎‌ها در کتابی که دارای چند داستان است.
 (۵. ۲) عنوان مقاله‌ها در کتاب یا نشریه‌ای که دارای چند مقاله است.
 (۵. ۳) عنوان هر یک از مطالب مستقل در نشریه‎‌ها؛ مانند عنوان مقاله، معرفی یا خلاصه‎ی کتاب، معرفی یا خلاصه‎ی مقاله، معرفی یا خلاصه‎ی پایان‌نامه، معرفی مراکز علمی‌- پژوهشی، معرفی نشریه، دانستنی‎‌ها و جز این‎‌ها.
 (۶) هرگاه مجوعه‌ای از عنوان‌های هم‌تراز ویژگی‌های زیر را داشته باشند، شماره‌ی آن‌ها درون پرانتز، و مطلب مربوط به آن‌ها پس از نشانهٔ دونقطه، در جلوی آن‌ها می‌آید.
 (۶. ۱) مطلب آن‌ها ۵ سطر یا کمتر باشد.
 (۶. ۲) مطلب آن‌ها یک پاراگراف باشد، و اگر بیشتر باشد، مجموع آن‌ها بیش از ۵ سطر نباشد.
 (۶. ۳) هیچ یک از عنوان‌ها و بند‌ها زیرشاخه نداشته باشند.
۲ـ شماره‌گذاری بند‌ها
 (۱) شماره‌گذاری بند‌ها نیز به‌صورت جدا از عنوان‌ها و با در نظر گرفتن ربط محتوایی آن‌ها با یک‌دیگر انجام می‌شود.
 (۲) شماره‌گذاری بند‌ها هیچ‌گاه نباید با شماره‌گذاری بند‌ها ترکیب شود و شماره‌گذاری آن‌ها باید بدون درنظر گرفتن ربط آن‌ها با عنوان‌ها انجام شود.
 (۳) شماره‌های بند‌ها معمولاً از شماره‌های دو یا سه شماره‎ای (و حداکثر چهار شماره‎ای) تجاوز نمی‌کنند.
 (۴) در شماره‌گذاری بند‌ها از حروف الفبا استفاده نمی‌کنیم، مگر برای پاسخ‌های سه یا چهارگزینه‌ای.
 (۵) شماره‌ها‌ی بند‌ها درون پرانتز و تا ۸ رده، و –با فرض این‌که تنها بند سوم، زیربند داشته باشد- به‌صورت زیر گذاشته می‌شوند:

(1)

(2)

(3)

(3.1)

(3.2)

(3.3)

(3.3.1)

(3.3.2)

(3.3.3)

(3.3.3.1)

(3.3.3.2)

(3.3.3.3)

(1.

(2.

(3.

(3.1.

(3.2.

(3.3.

(3.3.1.

(3.3.2.

(3.3.3.

(3.3.3.1.

(3.3.3.2.

(3.3.3.3.

(3.3.3.4. و...

 (۶) مجموعه ‌بندهایی که با ردهٔ مساوی، زیرمجموعه‎ی یک بند به‎شمار می‌‎آیند، به‎صورت همانند شماره ‎گذاری می‌‎شوند؛ مانند شماره‌گذاری بند‌ها در مبحث «شیوهٔ نوشتن عدد‌ها» در همین کتاب.
۳ـ نکته‌های شماره‌گذاری عنوان‌ها و بند‌ها
 (۱) شماره‎گذاری عنوان‎‌ها و بند‌ها در ترجمه‎‌ها از این شیوه‎نامه پی‎روی می‌‎کند، نه از شیوه‎ی شماره‌گذاری متن اصلی.
 (۲) شماره‎گذاری عنوان‎‌ها و بند‌ها در نقل‎قول‎‌ها نیز از همین شیوه‎نامه پی‎روی می‌‎کند، نه از شیوه‎ی شماره‎گذاری منبع یا مأخذ آن‌ها.
 (۳) هرگاه در ترجمه‎ای، بندهای نوشته‎ی اصلی، از آغاز تا پایان به‎صورت پشت سر هم شماره‌گذاری شده باشند (برای مثال هنگامی ‎که همه‎ی بندهای نوشته‎ی اصلی از شماره‎ی ۱ تا شماره‎ی ۲۱۰۵ شماره‎گذاری شده باشند) شماره‎گذاری بند‌ها از شیوه‎ی شماره‎‎گذاری متن اصلی پی‎روی می‌‎کند، نه از این شیوه‎نامه؛ زیرا در این نوشته‎‌ها گاهی از شماره‎های بند‌ها برای دادن نشانی استفاده می‌‎شود. برای مثال، نویسنده‌ای در صفحه‎ی ۴۰۵ کتاب خود برای بازگشت دادن خواننده به مطلبی در صفحه‎ی ۳۰۷، به‎جای ذکر شماره‎ی صفحه، شماره‎ی بند مورد نظر را می‌‎آورد؛ یعنی به‎جای آنکه بنویسد: «برای آشنایی بیشتر با این موضوع به صفحه‎ی ۳۰۷ نگاه کنید»، می‌‎نویسد: «برای آشنایی بیشتر با این موضوع به بند ۱۹۱۶ نگاه کنید.»
 (۴) هرگاه عنوان‌ها یا بند‌ها در درون خود شماره‌های پی‌درپی و پیوسته داشته باشند به آن‌ها شماره نمی‌دهیم؛ مانند نمونهٔ زیر:
... این دریچه‌ها و کاربرد آن‌ها به‌شرح زیر است:
دریچهٔ شمارهٔ ۱: برای نصب رادار داخلی و آنتن مربوط به آن است.
دریچهٔ شمارهٔ ۲: برای نصب فیوزهای الکتریکی به‌کار می‌رود.
دریچهٔ شماره‌ی۳: برای نصب و پیاده کردن اتوپایلوت است.
دریچهٔ شماره‌ی۴: برای بازرسی بافر‌ها به‌کار می‌رود.
‌ (۴. ۱) ولی اگر این شماره‌ها پیوسته و پی‌درپی نباشند، به عنوان‌ها و بند‌ها شماره می‌دهیم.