آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش

برای آگاهی از دوره‌های ویرایش، در پایین ستون موضوعات وبلاگ، مطلب مشخص‌شده با @@@@@ را بخوانید یا با 09196662166 تماس بگیرید

قاعدهٔ کلی ترکیب‌ها

منبع: جمشید سرمستانی، قواعد جامع املای فارسی، تهران، نشر سرمستان، 1390؛ در:

آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش، با نشانی www.virastari.persianblog.ir

در هیچ منبعی برای ترکیب ها قاعده کلی نوشته نشده است؛ این قاعده را نویسنده پدید آورده است.

قاعدهٔ کلی ترکیب‌ها را می‌توان به‌شرح زیر بیان کرد:

۱ـ قواعد ترکیب‌های دوهجایی
برپایهٔ قاعدهٔ پیش‌گفته، هر یک از 23 ترکیب‌ برشمرده شده در مبحث انواع ترکیب ها، هنگامی که دوهجایی باشند، چسبیده نوشته می‌‎شوند، مگر هنگامی‌که -دست‌کم- یکی از ویژگی‌های «ترکیب‌های جدا» را داشته باشند؛ یعنی جزو یکی از ۱۰ گروه‌واژهٔ زیر باشند (اصل قاعده‎مندی):


 (۱) پسوندهای جدا: ترکیب‌های دو هجایی که از ترکیب با پسوندهای جدا تشکیل شده‎اند؛ مانند: مرغ‎وار، کتاب‌ها، ماه‌وش. (برای آشنایی با این ترکیب‌ها به مدخل «پسوند‌ها» نگاه کنید.)
 (۲) فعل‌های مرکب: فعل‌هایی که دست کم دو جزء داشته باشند؛ مانند: حرف زد، راه رفت، خواب دید.
 (۳) ترکیب‌های بیگانه/ بیگانه‎دار: هر ترکیب دوهجایی -به جز نام بازی‎های ورزشی بیگانه مانند بیسبال- که دست کم یک جزء آن بیگانه باشد؛ مانند: ذی‎ربط، ذی‎حق، من‎بعد، آن‎لاین، شیک‎پوش، فن‎دار، تک‎ریل، بوکس‎باز، اهم‎سنج، ‌ هارت‎لند، ولت‎م‌تر.
 (۴) ترکیب‌های پی‎درپی: مانند: بع‎بع (اسم صوت)، شل‎شل (قید)، پول‎مول (مرکب اتباعی). (۵) ترکیب‌های دگرگون: ترکیب‌های دوهجایی که با چسبیده‎نویسی، دگرگون می‌‎شوند و ممکن است درست خوانده نشوند یا به‎گونه‎ای دیگر خوانده شوند؛ مانند: قوس‎وار (قوسوار)، واک‎بر (واکبر)، سرخ‎مو (سرخمو)، بن‎رست (بنرست)، بی‎خبر (بیخبر)، حق‎ده (حقده).
 (۶) ترکیب‌های زشت‎ْچسبان: هر واژهٔ مرکب دوهجایی که با چسبیده‎نویسی زشت شود؛ مانند: اسب‎باز، سست‎تن، خط‎چین، سست‎سر، خلق‎تنگ، حجم‎سنگ، تک‎شکل، قطع‎کن، یک‎طرح، تک‎ظرف، یک‎تیغ، پاک‎طبع، هوش‎سنج، گل‎طرح، نبض‎سنج، نخ‎پیچ، فیض‎بخش، عمق‎سنج، پیش‎قسط، سست‎عهد، سست‎سر، می‌خ‎پیچ، عیب‎بین، صبح‎خوان، هوش‎سنج، پس‎سوز، لوح‎خوان، اسب‎سر، هم‎عصر، هم‎ظرف، تنگ‎خلق.
 (۷) ترکیب‌های عددی: هر واژهٔ مرکب دوهجایی -به‎جز اسم خاص متعلق به یک «صاحب نام» مانند: سیمرغ، هفتگل، پنجشیر- که ترکیبی از «عدد و اسم» باشد؛ مانند: هفت‎سین، پنج‎تن، هفت‎خوان (اسم خاص متعلق به چند صاحب نام)، هشت‎پا، شش‎لول، شش‎خان (اسم عام) و پنج‎لا، یک‎شکل، یک‎چشم، یک‎لا (صفت).
 (۸) ترکیب‌های «ی» دار: هر ترکیب دوهجایی -به جز واژهٔ «پیرو» - که حرف پایانی جزء نخست آن «ی» باشد؛ مانند: می‌‎گل، می‌‎نوش، می‌‎خوار، نی‎زن، نی‎ریز، پای‎بست، پی‎زن، پی‎سنج، پی‎کن، پی‎کوب، پی‎گرد، پی‎گیر، پی‎دار، نای‎مشک، نی‎پیچ، نی‎ساز.
 (۹) ترکیب‌های خودنشان: ترکیب‌های دوهجایی محدودی هستند که خود، نشان می‌دهند باید جدا نوشته شوند. این ترکیب‌ها در نوشتار فارسی امروز هیچ‌گاه چسبیده نوشته و دیده نشده‌اند؛ ترکیب‌هایی مانند «بال‎پهن، بن‎رست، تلخ‎رو، ترش‌‎طعم، حق‎ده، خط‎بُر، راست‌چین، ریش‎پهن، ریش‎بُز، سرخ‎مو، شاه‎بین، شاه‎مات».
 (۱۰) واژه‌های جدا: ترکیب‌هایی که واژه‎های مشخصِ «آن، این، تک، ته، چشم، چه، خوش، دار، سنج، کج، کم، نیم، هیچ و یک» در آن‌ها به‌کار رفته است؛ مانند: آن مرد، این‌جا، تک‌درس، ته‌دیگ، چشم‌سیر، چه‌وقت، خوش‌طرح، شال‌دار، نم‌سنج، کج‌رأی، کم‌حرف، نیم‌جان، هیچ‌وقت، یک‌حرف. برای آسانی حفظ این واژه‌ها، می‌توانید آن‌ها را با تغییراتی جزئی، بهترتیبی که درپی آمده، در کنار هم بگذارید:
 «خوش و کم دار آنچه سنجی کج و هیچ، ته این چشم، ِنَیم یکه و تک»
۲ـ قواعد ترکیب‌های چندهجایی
هر یک از ۲۱ ترکیب‌ برشمرده شده در آغاز این مبحث، هنگامی که چندهجایی باشند، جدا نوشته می‌‎شوند، مگر هنگامی‌که -دست‌کم- یکی از ویژگی‌های «ترکیب‌های چسبیده» را داشته باشند؛ یعنی جزو یکی از ۵ گروه‌واژهٔ زیر باشند: (اصل قاعده‎مندی)
 (۱) پسوندهای چسبان: واژه‌های پسوندداری که از ترکیب با پسوندهای چسبان درست شده باشند؛ مانند: آرایشگر، آهنگر، نمکزار، لجنزار، آهنگری، سالمندی، باغبانی.
 (۲) ترکیب‌های کم‎شده: واژه‌های مرکب چندهجایی که حذف واجی در آن‌ها صورت گرفته باشد؛ مانند: پیغمبر (پیغامبر؛ اسم فاعل)، نگهداری (نگاه‎داری؛ اسم مصدر)، سکنجبین (سرکه انگبین؛ اسم عام)، شاهسپرم (شاه‎اسپرغم؛ اسم عام).
 (۳) ترکیب‌های افزوده: واژه‌های مرکب چندهجایی که نخست دوهجایی بوده‎اند و سپس «ان» یا «‌ها» ی جمع، «نا» ی منفی‎ساز و یا «ی» ی وحدت، ‌ نکره یا نسبت به آن‌ها افزوده شده است؛ مانند: برقکاران، نرمتنان، سختکوش‎‌ها، راهبردی.
 (۴) ترکیب‌های بسیط‎گونه: واژه‌های مرکب چندهجایی که معنی آن‌ها دقیقاً مرکب از معنی اجزای آن‌ها نیست؛ مانند: «پیشنهاد»، «همسایه» و «خمپاره» که بهترتیب، امروزه ترکیبی از معنی واژه‌های «پیش و نهاد»، «هم و سایه» و «خم و پاره» نیستند. یا ترکیب‌هایی مانند «فرمانده»، «فرمانروا» و «کشمکش» که چنان در هم آمیخته‎اند که بسیط و جدایی‎ناپذیر شناخته می‌‎شوند، و با آن‌که چندهجایی هستند نمی‌‎توان آن‌ها را به‎صورت جدا نوشت.
برخی از واژه‌های مرکب انگشت‎شمار بسیط‌گونه عبارتند از: آبشخور، کهکشان، شاهنشاه، قلمرو، الفبا، ولنگاری، خوشگلی، قلچماق، شفتالو، قلمداد، قهقهه، چهچهه، دلهره، فشفشه، و همشیره.
 (۵) ترکیب‌های «به‌» دار: ترکیب‌های چندهجایی که جزء‌ نخست آن‌ها واژهٔ «بِهْ» (به‎معنی خوب) است؛ مانند: بهسازی، بهگزینی، بهورزی، بهداری، بهزراعی، بهروش، بهگویی، بهمنش، بهیاری، بهدینی، بهسوزی، بهروزی، بهزیستی.

۳ـ ترکیب‌های چسبیده
ترکیب‌های چسیبده ترکیب‌هایی هستند که همواره چسبیده نوشته می‌شوند. این ترکیب‌ها عبارتند از:
 (۱) پسوندهای چسبان.
 (۲) پیشوندهای چسبان.
 (۳) ترکیب‌های افزوده.
 (۴) ترکیب‌های ‎بسیط‎گونه.
 (۵) ترکیب‌های «بهْ» دار.
 (۶) ترکیب‌های کم‎شده.
 (۷) ترکیب‌های (واژه‌های مرکب) دوهجایی.
برای آسانی حفظ نام این ترکیب‌ها می‌توانید حرف‌هایی از هر گروه‌واژه را در عبارت زیر بگنجانید:
بسی کم دو پس پیش ب‌ها] کن [
بسی، نشانگر «بسیط‌گونه»؛ کم، نشانگر «کم‌شده»؛ دو، نشانگر «دوهجایی»؛ پس، نشانگر «پسوند»؛ پیش، نشانگر «پیشوند»؛ و «به» و «الف» در «ب‌ها»، بهترتیب نشانگر «بهْ» دار و «افزوده» هستند.
۴ـ ترکیب‌های جدا
ترکیب‌های جدا ترکیب‌هایی هستند که همواره جدا نوشته می‌شوند. این ترکیب‌ها عبارتند از:
 (۱) پسوندهای جدا
 (۲) پیشوندهای جدا
 (۳) فعل‌های مرکب
 (۴) ترکیب‌های بیگانه/بیگانه‎دار
 (۵) ترکیب‌های پی‎درپی
 (۶) ترکیب‌های دگرگون
 (۷) ترکیب‌های زشت‎ْچسبان
 (۸) ترکیب‌های عددی
 (۹) ترکیب‌های «ی» دار
 (۱۰) ترکیب‌های خودنشان
برای آسانی حفظ نام این ترکیب‌ها می‌توانید حرف‌هایی از هر گروه‌واژه را در جملهٔ زیر بگنجانید:
پس دگرگونی پی‌در‌پی عدد بیگانگان، پیش فعل‌ها و واژه‌ها «ی» زشت، خود نشان] فلان است [.
در جملهٔ پیش، هریک از واژه‌ها نشانگر یکی از گروه‌واژه‌های ده‌گانهٔ بالاست:
پس، نشانگر «پسوندهای جدا»؛ دگرگونی، نشانگر «ترکیب‌های دگرگون»؛ پی‌در‌پی، نشانگر «ترکیب‌های پی‌درپی»؛ عدد، نشانگر «ترکیب‌های عددی»؛ بیگانگان، نشانگر «ترکیب‌های بیگانه/ بیگانه‌دار»؛ پیش، نشانگر «پیشوندهای جدا»؛ فعل‌ها، نشانگر «فعل‌های مرکب»؛ واژه‌ها، نشانگر «واژه‌های جدا»؛ «ی»، نشانگر «ترکیب‌های «ی» دار؛ زشت، نشانگر «ترکیب‌های زشت‌چسبان؛ و خود نشان، نشانگر «ترکیب‌های خودنشان» است.