آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش

برای آگاهی از دوره‌های ویرایش، در پایین ستون موضوعات وبلاگ، مطلب مشخص‌شده با @@@@@ را بخوانید یا با 09196662166 تماس بگیرید

انواع پاورقی‌

 

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲؛ در:

 آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش، با نشانی www.virastari.persianblog.ir

پاورقی یا پانوشت به نوشته‌هایی می‌گویند که در زیر صفحه نوشته می‌شوند.
پاورقی‌ها هفت گونه‌اند:
 (۱) پاورقی توضیحی
 (۲) پاورقی تعریفی
 (۳) پاورقی اطلاعی
 (۴) پاورقی معادل
 (۵) پاورقی اطمینان
 (۶) پاورقی ارجاعی
 (۷) پاورقی ترکیبی


۱ـ پاورقی‌ توضیحی
پاورقی توضیحی، ‌ نوشته‎ای است که ساژه‎‌ها را برای رفع ابهام یا پرسش، توضیح می‌‎دهد.
مثال‌هایی که از این پس خواهد آمد، و پاورقی‌های نوشته‌شده برای آن‌ها، هریک از گونه‌های پاورقی را در پیش رویتان خواهند گذاشت:
مثال ۱: این کارنامه، یعنی دو جنگ متعارف بزرگ که یکی به بن‎بست رسید و دیگری به‌شکست کامل انجامید، خشنودکننده نیست؛ این کارنامه حاصل اشتباهات و شکست‌های ما [آمریکایی‎‌ها [در عملیات‎های کوچک‌تر است.
مثال ۲: پذیرفتن هرگونه عملیات نظامی هرچند کوچک، بدون به‎کار گیری هر چهار نیروی نظامی تقریباً غیرممکن است.
آگاهی: هرگاه در یک فصل، یک مطلب نیازمند توضیح در چند جای آن فصل آمده باشد، پاورقی توضیحی را تنها برای مورد نخست می‌نویسیم.
۲ـ پاورقی تعریفی
این نوع پاورقی برای تعریف واژه‎‌ها و اصطلاحات نیازمند تعریف به‎کار می‌‎رود. اگر ساژه‎ی نیازمند تعریف، معادل ساژه‎ای غیرفارسی باشد، باید هم تعریف و هم صورت اصلی آن ساژه را در پاورقی آورد.
مثال ۱: هرگاه این حرف، پس از «حروف پس‎بریده» قرار گیرد....
مثال ۲: ایجاد این کانال‎‌ها تنها به‎وسیله‎ی «تمرکز خطی» ممکن می‌‎شود.
مثال ۳: درستی این محاسبه، پس از اندازه‎گیری «طول موج» مشخص خواهد شد.
۳ـ پاورقی اطلاعی
پاورقی اطلاعی، اطلاعاتی رادرباره‎ی ساژه‌های نیازمند معرفی -‌از جمله مواردی را که درپی آمده‌- در اختیار خواننده می‌گذارد:
 (۱) اطلاعاتی دربارهٔ اشخاص نیازمند معرفی.
 (۲) اطلاعاتی دربارهٔ رخدادهای تاریخی، سیاسی، اجتماعی و… نیازمند معرفی.
 (۳) اطلاعاتی دربارهٔ مکان‌های نیازمند معرفی.
 (۴) اطلاعاتی دربارهٔ سازمان‎‌ها، نهاد‌ها، تشکیلات و … نیازمند معرفی.
مثال ۱: اطلاعات دربارهٔ اشخاص نیازمند معرفی:
در ‌‌نهایت، این امر باعث می‌شود که رئیس جمهور برای مشاوره در مورد سیاست‌های امنیتی، به فردی مانند سرهنگ هاوس مستقر در کاخ سفید گرایش پیدا کند.
مثال ۲: اطلاعات دربارهٔ رخدادهای تاریخی، سیاسی، اجتماعی و... نیازمند معرفی:
انگلیسی‌ها در زیر آتش از عَدَن عقب‌نشینی کردند و تاکنون موفق به آرام کردن ایرلند شمالی نبوده‌اند؛ اما به‌باور بسیاری، در دو جنگ مهم پیروز شدند: در جنگ ضدچریکی مالزی در دههٔ ۱۹۵۰، و در جنگ فالک‎لند. (رخداد تاریخی)
مثال ۳: اطلاعات دربارهٔ مکان‎های نیازمند معرفی:
به‌تازگی گزارشی با این مضمون را دیدم که درس تاریخ نظامی در دانشگاه «وست پوینت» به‌عنوان واحد درسی اجباری ارائه نمی‌شود.
مثال ۴: اطلاعات دربارهٔ سازمان‎‌ها، نهاد‌ها، تشکیلات و... نیازمند معرفی:
آن‎چه نیاز است، یک تشکیلات نظامیِ «کم‌حجم، میانه و با مهارت» برپایه‎ی الگوی... «ورماخ» جنگ جهانی دوم، و هستهٔ حرفه‌ای ارتش انگلیس است.
۴ـ پاورقی معادل
این پاورقی‎ دربردارنده‎ی داشته‎های زیر است:
۴. ۱ـ املای لاتین نام‎‌ها، عنوان‎‌ها و لقب‎های لاتین
مثال ۱: او چیز زیادی برای گفتن دربارهٔ «له داک ثو» نداشت.
مثال ۲: سمت «دبیر اجرائی شورای امنیت ملی» به‌موجب مصوبهٔ امنیت ملی سال ۱۹۴۷ میلادی به‌وجود آمد.
مثال ۳: این دوره که از سال ۳۰ تا ۳۲۳ قبل از میلاد طول کشید، به «عصر هلنیستی» شهرت یافت.
۴. ۲ـ املای لاتین اصطلاح‎‌ها و مفهوم‎های تخصصی
معادل لاتین اصطلاح‎‌ها و مفهوم‎های تخصصی برای آگاهی خواننده از املای آن‌ها باید در پاورقی گنجانده شود. در برخی موارد می‌‎توان معادل لاتین اصطلاح‎‌ها و مفهوم‎هایی عمومی را که دانستن آن‌ها برای خواننده سودمند است، در پاورقی گنجاند. شیوه‎ی نوشتن این ساژه‎‌ها نیز مانند شیوه‎ی نوشتن نام‎هاست:
مثال ۱: خروجی «سامانه‎های کوچک تأمین انرژی اتمی» نیز پاسخ‎گوی نیازهای این واحد نیست.
مثال ۲: براثر این عمل‎کرد‌ها، رفته‎رفته حقی با عنوان «حق برداشت ویژه» از صندوق بین‎المللی پول ایجاد شد که...
مثال ۳: این عارضه که «التهاب رنگ‎دانه‎ای شبکیه» خوانده می‌‎شود، رفته‎رفته موجب می‌‎شود که...
۵ـ پاورقی اطمینان
گاهی بنا به علت‎هایی -‌از جمله آگاهی خواننده از تضاد یا اختلاف فکری، اعتقادی یا سیاسی «نویسنده» با «مترجم یا ناشر ترجمه»، یا هر علتی دیگر‌- ممکن است این گمان به ذهن خواننده آید که مترجم، بخشی از متن را طبق خواست خود یا ناشر، و یا به‌صورت اشتباه ترجمه کرده، نه مطابق آن‎چه در متن اصلی آمده است. مترجم برای ازبین بردن این گمان، باید عین ساژهٔ نویسنده را به‌زبان اصلی در پاورقی بنویسید؛ به‌زبان دیگر، ‌ مترجم باید به خواننده اطمینان دهد که آن ساژه، ترجمه‎ی بدون افزایش یا کاهش ساژهٔ متن اصلی است. برای مثال، در نمونه‌ای که درپی آمده، نویسنده و ناشر، آمریکایی است، و ناشر ترجمهٔ فارسی آن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. از همین‎رو، مترجم برای آن‎که این پرسش یا تردید را ازبین ببرد که «آیا ساژهٔ ترجمه‌شده، با ساژهٔ نویسنده (هانتینگتون) مطابقت دارد یا خیر؟»، عین ساژهٔ متن اصلی را در پاورقی آورده است:
مثال: همگی می‌دانیم که تا قبل از سال ۱۹۴۶ آمریکا در هیچ جنگی شکست نخورده بود؛ حداقل این ادعا در سال‎های ۱۸۱۲ تا ۱۸۱۵ میلادی درست بوده است. با نگاهی به تاریخ نظامی آمریکا می‌توان نمونه‌های فراوانی از «بن بست راهبردی، حماقت تاکتیکی، کاستی‌های بزرگ در آموزش و مقررات، بی‌کفایتی و لاف‌زنی در فرمان‎دهی، و بزدلی محض» را مشاهده نمود. هم‎چنین می‌توان نمونه‌هایی کاملاً مخالف نمونه‌های فوق نیز یافت؛ ولی به‎سختی می‌توان موردی از جنگ و فنون نظامی را که بخشی از فعالیت‎های انسانی بوده است پیدا کرد که آمریکایی‌ها در آن بخش در مقایسه با ملت‌های دیگر برجسته‌تر بوده باشند.
۶ـ پاورقی ارجاعی
نوشته‌هایی غیر ازبخش، فصل و گفتار و دفتر، چون «پیش‌گفتار، سخن ناشر، مقدمهٔ نویسنده یا مترجم، نتیجه، مؤخره» و مانند این‌ها که نوشته‌های آن‌ها معمولاً کم‌ است و از چند صفحه بیشتر نیست، بخش‌های «کم‌نوشته» نامیده می‌شوند. منابع و مآخذ این بخش‌ها به‌جای آن‌که در پایان هریک آورده شود، با ترتیبی که در زیر عنوان «شیوه‎ی کلی نوشتن (تنظیم) مشخصات منابع و مآخذ» آمده، در پاورقی‌‌ همان بخش به‌صورت «پاورقی ارجاعی» آورده می‌شود.
مثال: اگر فرض کنیم که نوشتهٔ زیر، بخشی از پیش‌گفتار یک کتاب است، شیوه‌ی ارجاع به منبع در آن به‌صورتی است که درپی آمده:
آنان هم‌چنین قبه‌ای را که بر چاه زمزم بود و نیز ساختمان‌های دور خانهٔ خدا را ویران کردند. مردم مکه هم که به‌شدت از وهابیان می‌ترسیدند، با ترس نظاره‌گر ویران‌سازی بنا‌ها و آثار اسلامی خود بودند.
۷ـ پاورقی ترکیبی
گاهی لازم می‌‎شود پاورقی‎‌ها را به‌صورت ترکیبی از دو یا چند گونه از پاورقی‎های پیش‎گفته نوشت. مثال‎هایی که درپی می‌‎آید، ترکیبی از پاورقی معادل را با پاورقی‎های دیگر نشان می‌‎دهد:
مثال ۱: Enemy Information Colecting Elements: منظور، ‌ عواملی از دشمن است که اطلاعات نیروهای خودی را جمع‎آوری می‌‎کنند. (پاورقی معادل‌- توضیحی)
مثال ۲: Colon House: سرهنگ هاوس (۱۹۳۸-۱۸۵۸ م) دیپلمات آمریکایی و مشاور نزدیک ویلسیون، رئیس‎جمهور اسبق آمریکا بود. (پاورقی معادل‌- ‌اطلاعی)
مثال ۳: Manuer: مانور عبارت است از جابه‎جایی نیرو‌ها و تجهیزات به‌گونه‎ای که در موقعیتی بر‌تر نسبت به دشمن قرار گیرند. این کلمه را همواره باید «مانور» ترجمه کرد مگر هنگامی که به‌معنی «تمرین نظامی» باشد که در این صورت آن را «رزمایش» ترجمه می‌‎کنیم. (پاورقی معادل‌- تعریفی‌- توضیحی)
مثال ۴: پس از بیرون راندن وهابیان از مکه و مدینه، بازسازی بقاع متبرکه و آثار اسلامی آغاز شد. با نظر مساعد علما و کمک‌های مالی مردم و ضریح‌هایی که در نقاط دور و نزدیک جهان اسلام ساخته و به مدینه و مکه فرستاده شد، به‌سرعت بسیاری از ویرانی‌های آل سعود بازسازی گردید. چنین عمل‌کردی نشانگر عمق اختلاف اسلام وهابی با اعتقادات مسلمانان است. (پاورقی‌یی که برای این بند آورده شده، پاورقی توضیحی‌- ارجاعی است.)