آموزشگاه مجازی ویرایش و نگارش

برای آگاهی از دوره‌های ویرایش، در پایین ستون موضوعات وبلاگ، مطلب مشخص‌شده با @@@@@ را بخوانید یا با 09196662166 تماس بگیرید

درست‌نویسی ساژه‌های برشمرده

منبع: جمشید سرمستانی، گزیدهٔ شیوه نامهٔ جامع ویرایش و نگارش، تهران، نشر سرمستان، ۱۳۹۲.

گاهی در نوشته‌ها به ساژه‌هایی می‌رسیم که نویسنده، آن‌ها را برای بیان مطلبی درپی هم آورده است. این ساژه‌ها را «ساژه‌های برشمرده» می‌نامیم.
 (۱) ساژه‌های برشمرده معمولاً یا عبارت هستند یا جمله‌؛ ولی در هر صورت، ساختار آن‌ها در یک‌جا، نباید به‌صورت ترکیبی (یعنی عبارتی‌- جمله‌ای) باشد، بلکه این ساژه‌های پشت‌سرهم یا باید همگی عبارت باشند، یا جمله. البته در جایی که چنین امکانی وجود نداشته باشد چاره‌ای جز به‌کار بردن ساختار ترکیبی وجود ندارد.


آگاهی: این شیوه‎نامه -‌تا جایی که می‌شده‌- «ساختار عبارتی» را برای ساژه‎های برشمرده مناسب‎‌تر از «ساختار جمله‎ای» می‌‎داند.
به مثال‎هایی که درپی آمده نگاه کنید:
مثال ۱:
 «البته شیوه‌های دیگری نیز در گرفتن قلعه‌ها و شهرهای محصور در ایران باستان به‎کار می‌رفت که به‌اختصار عبارتند از:
 (۱) قلعه‎‌ها و شهر‌ها از طریق نبرد با شدت فتح می‌شد.
 (۲) فتح قلعه‎‌ها و شهرهای محصور با استفاده از ادوات بزرگ جنگی مانند منجنیق‌ها و آتش‌انداز‌ها.
 (۳) تسخیر قلعه‌ها با استفاده از خدعه و نیرنگ.
 (۴) فتح شهرهای محصور و قلعه‎‌ها از طریق شناختن راه‌های پنهانی و نفوذی.
 (۵) شهرهای محصور از طریق نقب زدن فتح می‌شدند.
 (۶) فتح شهر‌ها و قلعه‎‌ها از طریق روابط دیپلماتیک یا وصلت و خویشاوندی.
 (۷) فتح شهر‌ها از طریق تغییر مسیر آب رودخانه‌ها، بستن سد بر روی رودخانه‌ها یا شکستن سد‌ها.
 (۸) شهر‌ها با ایجاد جنگ‌های روانی و ایجاد ترس و وحشت و شایعه تسخیر می‌شدند.»
از آن‌جا که ساختار بیش‎‌تر ساژه‎های برشمرده‎ی پیش‎، ساختار عبارتی است، ساختارهای جمله‎ای را نیز به ساختارهای عبارتی تبدیل می‌‎کنیم. بنابراین، در این مثال، بندهایی که باید ساختار آن‎‌ها عوض شود (بندهای یکم، پنجم و هشتم)، به‎صورتی که درپی آمده تغییر می‌‎کنند:
 «(۱) فتح قلعه‎‌ها و شهر‌ها از طریق نبرد با شدت.
 (۲)
 (۳)
 (۴)
 (۵) فتح شهرهای محصور از طریق نقب زدن.
 (۶)
 (۷)
 (۸) تسخیر شهر‌ها با ایجاد جنگ‌های روانی و ترس و وحشت و شایعه.»
 (۲) هرگاه ساختار ساژه‌های برشمرده، ساختار جمله‌ای باشد، ساخت دستوری جمله‌ها نیز باید همانند باشد. به‎زبان دیگر، وجه فعل در این ساژه‎‌ها یا باید امری باشد، یا اخباری، و یا التزامی؛ نه ترکیبی از دو یا سه وجه.
مثال:
 «در این موارد باید ملاحظات زیر را رعایت کرد:
 (۱) شیب محل استقرار خودرو نباید بیشتر از ۴ درجه باشد.
 (۲) عقربه‌های نشان‌دهندهٔ شیب مجاز باید به‌صورت عمودی در وسط قرار گیرند.
 (۳) سرنشینان خودرو در هنگام حرکت از جای خود بلند نمی‌شوند.»
در این مثال، از آن‌جا که وجه فعل در بند یکم و دوم وجه امری، و در بند سوم وجه اخباری است؛ وجه فعل، در بند سوم نیز باید به وجه امری و به‎صورت زیر تغییر کند:
 «(۴) سرنشینان خودرو در هنگام حرکت نباید از جای خود بلند شوند.»